Hậu môn nhân tạo (tiếng Anh: colostomy) là một miệng mở nhân tạo phẫu thuật đưa một đoạn đại tràng (ruột già) qua thành bụng ra ngoài da. Miệng mở này có chức năng thay thế hậu môn tự nhiên để bài tiết phân và hơi vào một túi dán ngoài chuyên dụng khi đường tiêu hóa dưới bị tắc nghẽn, tổn thương thủng hoặc sau các phẫu thuật cắt bỏ đoạn ruột bệnh lý.
Chỉ định phẫu thuật
Thiết lập hậu môn nhân tạo được chỉ định trong hai nhóm bối cảnh lâm sàng chính:
- Phẫu thuật cấp cứu: Tắc ruột do ung thư đại trực tràng tiến triển, thủng đại tràng do viêm túi thừa vỡ, chấn thương vỡ đại tràng hoặc vết thương xuyên thấu vùng chậu.
- Phẫu thuật theo kế hoạch (chương trình): Cắt cụt trực tràng qua ngả bụng - tầng sinh môn (phẫu thuật Miles) do ung thư trực tràng thấp xâm lấn cơ thắt, hoặc mở thông đại tràng kiểu quai để bảo vệ miệng nối ruột có nguy cơ bục rò cao.
Phân loại kỹ thuật hậu môn nhân tạo
Dựa trên cấu trúc giải phẫu và kỹ thuật mổ, hậu môn nhân tạo được chia thành:
- Hậu môn nhân tạo kiểu một nòng (End colostomy): Đưa một đầu ruột tận ra ngoài thành bụng, thường là đại tràng sigma sau khi cắt toàn bộ trực tràng hoặc trong phẫu thuật Hartmann. Đây thường là hậu môn vĩnh viễn.
- Hậu môn nhân tạo kiểu quai (Loop colostomy): Đưa một quai đại tràng (thường là đại tràng ngang hoặc đại tràng sigma) ra thành bụng và rạch mặt trước quai ruột, tạo thành hai miệng mở chung một chân nhằm mục đích chuyển dòng phân tạm thời.
Các biến chứng thường gặp và cách xử trí
Theo tổng hợp của Kwiatt và Kawata (2013) cùng Jindal và Goel (2024), các biến chứng của hậu môn nhân tạo được chia theo thời gian xuất hiện:
| Nhóm biến chứng | Biểu hiện lâm sàng | Hướng can thiệp và xử trí |
|---|---|---|
| Hoại tử đầu ruột (Sớm) | Đầu niêm mạc ruột chuyển màu tím sẫm hoặc đen do thiếu máu nuôi | Đánh giá chiều sâu thiếu máu qua nội soi miệng mở; mổ lại cắt lọc nếu hoại tử dưới mức cân cơ |
| Tụt miệng mở (Sớm) | Đầu ruột thụt sâu vào trong ổ bụng hoặc dưới mức da thành bụng | Đặt lại túi dán chuyên dụng chống rò phân; phẫu thuật tạo hình lại miệng mở nếu gây viêm phúc mạc |
| Thoát vị quanh lỗ mở (Muộn) | Khối phồng to dưới da cạnh lỗ mở khi tăng áp lực ổ bụng | Dùng đai hỗ trợ thành bụng; phẫu thuật đặt lưới nhân tạo củng cố cân cơ khi có nguy cơ nghẹt ruột |
| Viêm loét da quanh lỗ (Muộn) | Da quanh đế dán bị đỏ rát, trợt biểu bì do dịch phân kích ứng | Điều chỉnh kích thước đế dán vừa khít, bôi kem kẽm hoặc bột hydrocolloid bảo vệ biểu mô da |
Chăm sóc điều dưỡng và nâng cao chất lượng sống
Chăm sóc hậu môn nhân tạo đòi hỏi sự phối hợp của điều dưỡng chuyên khoa (Stoma Care Nurse) trong việc hướng dẫn bệnh nhân cách tự vệ sinh, lựa chọn hệ thống túi dán phù hợp (loại một mảnh hoặc hai mảnh), điều chỉnh chế độ ăn uống giàu chất xơ hòa tan để kiểm soát khuôn phân và hỗ trợ tâm lý hòa nhập xã hội.