Lymphoma không Hodgkin (Non-Hodgkin Lymphoma, viết tắt là NHL) là một nhóm đa dạng các bệnh lý ác tính bắt nguồn từ sự tăng sinh đơn dòng bất thường của các tế bào lympho (tế bào B, tế bào T hoặc tế bào tiêu diệt tự nhiên NK) tại các hạch bạch huyết hoặc các mô lympho ngoài hạch.
Phân loại mô bệnh học theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO)
Hệ thống phân loại của WHO chia u lympho không Hodgkin thành hơn 80 phân nhóm bệnh học riêng biệt dựa trên dòng tế bào nguồn gốc, đặc điểm hình thái, dấu ấn hóa mô miễn dịch và đột biến di truyền học phân tử:
- U lympho dòng tế bào B (chiếm khoảng 85% tổng số ca mắc):
- U lympho tế bào B lớn lan tỏa (DLBCL): Phân nhóm tiến triển nhanh (aggressive) phổ biến nhất, chiếm khoảng 30% đến 40% các trường hợp NHL ở người lớn.
- U lympho nang (Follicular Lymphoma - FL): Phân nhóm tiến triển âm thầm (indolent) phổ biến nhất, đặc trưng bởi chuyển đoạn nhiễm sắc thể t(14;18)(q32;q21) dẫn đến biểu hiện quá mức protein chống tự hủy BCL2.
- U lympho tế bào vỏ (Mantle Cell Lymphoma - MCL): Đặc trưng bởi chuyển đoạn t(11;14) làm tăng sinh Cyclin D1.
- U lympho Burkitt: Thể u tiến triển cực nhanh liên quan đến tái sắp xếp gen MYC trên nhiễm sắc thể 8q24.
- U lympho dòng tế bào T và tế bào NK (chiếm khoảng 15% ca mắc): Gồm u lympho tế bào T ngoại biên (PTCL), u lympho tế bào T/NK ngoài hạch thể mũi, và u lympho tế bào T chuyển dạng thoái bào (ALCL) mang đột biến gen ALK.
Biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán
Biểu hiện lâm sàng của lymphoma không Hodgkin rất đa dạng phụ thuộc vào vị trí và tốc độ phát triển của khối u:
- Hạch to không đau: Dấu hiệu kinh điển nhất, thường xuất hiện ở vùng cổ, nách, bẹn; hạch chắc, di động hoặc dính thành chùm.
- Triệu chứng B toàn thân (B symptoms): Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân trên 38 độ C, sụt cân ngoài ý muốn trên 10% trọng lượng cơ thể trong 6 tháng, và đổ mồ hôi đêm đầm đìa.
- Tổn thương ngoài hạch: Xuất hiện ở khoảng 30% bệnh nhân tại thời điểm chẩn đoán, phổ biến ở đường tiêu hóa (dạ dày, ruột), da, xương, gan lách và hệ thần kinh trung ương.
- Tiêu chuẩn vàng chẩn đoán: Sinh thiết trọn vẹn hạch bạch huyết làm xét nghiệm mô bệnh học nhuộm HE và nhuộm hóa mô miễn dịch (IHC) bắt buộc với các dấu ấn CD20, CD3, CD10, CD5, CD30, BCL2, Ki-67 để xác định chính xác phân nhóm và phân độ ác tính.
Phân chia giai đoạn và tiên lượng
Hệ thống phân kỳ Ann Arbor cải biên theo tiêu chuẩn Lugano phân loại NHL thành bốn giai đoạn (I đến IV) dựa trên số lượng vùng hạch bị tổn thương và vị trí so với cơ hoành. Chỉ số tiên lượng quốc tế (IPI - International Prognostic Index) đánh giá dựa trên 5 yếu tố nguy cơ: tuổi trên 60, nồng độ LDH huyết thanh tăng, thể trạng ECOG từ 2 trở lên, giai đoạn bệnh III/IV và có trên 1 vị trí tổn thương ngoài hạch.
Chiến lược điều trị hiện đại
Phác đồ điều trị được cá thể hóa dựa trên thể mô bệnh học, giai đoạn và tổng trạng người bệnh:
- Miễn dịch - hóa trị liệu (Chemoimmunotherapy): Phác đồ R-CHOP (Rituximab kết hợp Cyclophosphamide, Doxorubicin, Vincristine, Prednisone) chu kỳ 21 ngày là chuẩn mực vàng điều trị bước đầu cho u lympho tế bào B lớn lan tỏa (DLBCL) và u lympho nang giai đoạn tiến xa, cải thiện tỷ lệ sống thêm 5 năm lên trên 70%.
- Ghép tế bào gốc tạo máu: Ghép tủy tự thân (Autologous Stem Cell Transplantation) được chỉ định trong điều trị củng cố cho các trường hợp tái phát hoặc kháng trị nhạy cảm với hóa trị cứu vớt.
- Liệu pháp tế bào CAR-T và kháng thể lưỡng đặc hiệu: Liệu pháp tế bào T mang thụ thể kháng nguyên khảm nhắm mục tiêu CD19 (như axicabtagene ciloleucel, tisagenlecleucel) mang lại cơ hội điều trị đáp ứng lâu dài cho bệnh nhân u lympho kháng nhiều phác đồ.