Sốt xuất huyết Dengue (Dengue fever / Dengue hemorrhagic fever) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Dengue (thuộc chi Flavivirus, họ Flaviviridae) gây ra, lây truyền chủ yếu qua vết đốt của muỗi cái Aedes aegypti và Aedes albopictus tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới trên toàn thế giới.
Virus học và cơ chế tăng cường miễn dịch phụ thuộc kháng thể (ADE)
Virus Dengue có bốn type huyết thanh riêng biệt nhưng có liên quan chặt chẽ về mặt kháng nguyên: DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Nhiễm một type huyết thanh tạo ra miễn dịch bảo vệ suốt đời chống lại type đó (miễn dịch đồng type), nhưng chỉ mang lại khả năng bảo vệ chéo ngắn hạn đối với các type còn lại.
Khi một cá nhân bị tái nhiễm lần hai với một type virus Dengue khác (secondary heterotypic infection), các kháng thể trung hòa không đầy đủ còn sót lại từ lần nhiễm trước sẽ liên kết với virus mới và tạo điều kiện cho virus xâm nhập nhanh chóng vào các tế bào mang thụ thể Fc-gamma (như đại thực bào và bạch cầu đơn nhân). Hiện tượng này gọi là tăng cường miễn dịch phụ thuộc kháng thể (Antibody-Dependent Enhancement - ADE), kích hoạt một cơn bão cytokine dữ dội gây tổn thương nội mô mạch máu và làm tăng tính thấm thành mạch nghiêm trọng.
Phân loại lâm sàng theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2009)
Theo hướng dẫn phân loại chuẩn của WHO năm 2009, bệnh được chia thành ba mức độ:
- Sốt xuất huyết Dengue không có dấu hiệu cảnh báo: Sốt cao đột ngột kèm theo ít nhất hai dấu hiệu: đau đầu, đau hốc mắt, đau cơ khớp, phát ban hoặc hạ bạch cầu.
- Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo (Dengue with warning signs): Đau bụng nhiều hoặc tăng cảm giác đau vùng gan, nôn ói liên tục, ứ dịch trên lâm sàng (tràn dịch màng phổi, cổ trướng), xuất huyết niêm mạc, li bì hoặc bồn chồn, gan to trên 2 cm dưới bờ sườn, hematocrit tăng nhanh đồng thời tiểu cầu giảm nhanh.
- Sốt xuất huyết Dengue nặng (Severe Dengue): Đặc trưng bởi thoát huyết tương nặng dẫn đến sốc giảm thể tích (Dengue Shock Syndrome - DSS) hoặc phù phổi cấp; xuất huyết nặng nghiêm trọng cần can thiệp; hoặc suy tạng nặng (men gan AST/ALT trên 1000 U/L, suy thận, viêm cơ tim hoặc rối loạn tri giác).
Ba giai đoạn tiến triển bệnh và nguyên tắc hồi sức dịch
Bệnh nhân trải qua 3 giai đoạn lâm sàng liên tiếp:
- Giai đoạn sốt (Febrile phase - ngày 1 đến 3): Sốt cao liên tục, đỏ bừng mặt, đau nhức toàn thân.
- Giai đoạn nguy hiểm (Critical phase - ngày 4 đến 6): Trùng với thời điểm nhiệt độ hạ bớt (giai đoạn hạ sốt). Hiện tượng thoát huyết tương qua mao mạch diễn ra mạnh mẽ nhất, kéo dài trong 24 đến 48 giờ. Việc theo dõi sát dung tích hồng cầu (hematocrit) và huyết áp/mạch mỗi 1 đến 2 giờ là sống còn để bù dịch điện giải kịp thời.
- Giai đoạn hồi phục (Recovery phase - ngày 7 đến 10): Dịch thoát mạch được tái hấp thu vào lòng mạch, tiểu cầu tăng dần, xuất hiện ban hồi phục ngứa nhẹ. Bác sĩ cần ngừng truyền dịch để tránh quá tải tuần hoàn và phù phổi cấp.