Thang PANSS là gì? Các nghiên cứu khoa học về Thang PANSS

Thang PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale) là công cụ đánh giá mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng tâm thần phân liệt, gồm triệu chứng dương tính, âm tính và rối loạn tâm thần chung. Đây là thang điểm chuẩn được dùng rộng rãi trong lâm sàng và nghiên cứu.

1.690 lượt xem Cập nhật 28/8/2026

Thang PANSS là gì?

Thang PANSS (Positive and Negative Syndrome Scale) là một công cụ chẩn đoán lâm sàng được thiết kế để đo lường mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng ở bệnh nhân mắc tâm thần phân liệt và các rối loạn loạn thần khác. PANSS giúp phân biệt rõ ràng giữa các nhóm triệu chứng dương tính, âm tính và các rối loạn tâm thần nói chung, đóng vai trò quan trọng trong việc theo dõi tiến trình điều trị và đánh giá hiệu quả của thuốc.

Nguồn gốc và mục tiêu phát triển

Thang PANSS được phát triển năm 1987 bởi ba nhà nghiên cứu tâm thần học: Stanley Kay, Lewis Opler và Abraham Fiszbein, thuộc Viện Quốc gia về Sức khỏe Tâm thần Hoa Kỳ (NIMH). Trước khi có PANSS, các công cụ đánh giá triệu chứng tâm thần phân liệt thường thiếu tính toàn diện và không phân biệt được rõ ràng các nhóm triệu chứng. Mục tiêu của PANSS là tạo ra một công cụ chuẩn hóa, có khả năng đánh giá sâu cả các triệu chứng tích cực (positive), tiêu cực (negative) và các biểu hiện lâm sàng khác thường gặp.

Các nhóm triệu chứng trong PANSS

Thang PANSS bao gồm 30 mục đánh giá, được chia thành ba nhóm chính:

Thang triệu chứng dương tính (Positive Scale): Gồm 7 mục, đánh giá các biểu hiện như ảo giác, hoang tưởng, suy nghĩ không tổ chức.
Thang triệu chứng âm tính (Negative Scale): Gồm 7 mục, phản ánh sự suy giảm trong khả năng cảm xúc, ngôn ngữ, hoạt động xã hội và động lực.
Thang triệu chứng tâm thần chung (General Psychopathology Scale): Gồm 16 mục, đo lường các biểu hiện khác như lo âu, trầm cảm, mất định hướng, suy nghĩ trừu tượng kém, và thiếu kiểm soát xung động.

Chi tiết các mục đánh giá

Dưới đây là một số mục tiêu biểu trong từng nhóm:

Nhóm triệu chứng dương tính:

P1 - Hoang tưởng
P2 - Tư duy không tổ chức
P3 - Hành vi bốc đồng/kích động
P4 - Ảo giác
P5 - Sự cường điệu bản thân
P6 - Không hợp tác
P7 - Tư duy kỳ quái

Nhóm triệu chứng âm tính:

N1 - Cảm xúc cùn mòn
N2 - Rút lui về mặt cảm xúc
N3 - Nghèo ngôn ngữ
N4 - Không có động lực
N5 - Thiếu quan hệ xã hội
N6 - Tư duy trừu tượng kém
N7 - Cảm xúc hạn chế

Nhóm triệu chứng chung:

Gồm nhiều biểu hiện như:

G1 - Lo âu
G2 - Cảm giác tội lỗi
G3 - Căng thẳng
G4 - Mất định hướng
G6 - Trầm cảm
G10 - Thù địch
G12 - Thiếu phán đoán và cái nhìn bệnh lý

Phương pháp đánh giá và cách cho điểm

Mỗi mục trong PANSS được chấm theo thang điểm từ 1 đến 7:

1: Không có triệu chứng
2: Rất nhẹ
3: Nhẹ
4: Trung bình
5: Trung bình nặng
6: Nặng
7: Rất nặng

Điểm tổng được tính bằng tổng điểm của cả 30 mục:

$\text{Tổng điểm PANSS} = \sum_{i=1}^{30} \text{Điểm của mục thứ } i$

Giá trị tổng có thể nằm trong khoảng từ 30 (tối thiểu) đến 210 (tối đa).

Diễn giải điểm số

Không có mức điểm cố định để chẩn đoán bệnh, nhưng điểm số PANSS thường được sử dụng để so sánh tình trạng bệnh qua thời gian. Dưới đây là một hướng dẫn mang tính tương đối:

30–60: Triệu chứng nhẹ
61–90: Triệu chứng trung bình
91–120: Triệu chứng nặng
Trên 120: Triệu chứng rất nặng

Để đánh giá hiệu quả điều trị, người ta thường tính phần trăm cải thiện so với điểm số ban đầu:

$\text{Tỉ lệ cải thiện} = \frac{\text{Điểm ban đầu} - \text{Điểm hiện tại}}{\text{Điểm ban đầu} - 30} \times 100\%$

Ứng dụng thực tế

Thang PANSS được sử dụng rộng rãi trong:

Đánh giá hiệu quả của thuốc chống loạn thần trong các thử nghiệm lâm sàng.
Theo dõi tiến triển bệnh và điều chỉnh kế hoạch điều trị.
So sánh các nhóm bệnh nhân trong nghiên cứu dịch tễ học.
Phân loại kiểu hình triệu chứng để tìm hiểu cơ chế sinh học của bệnh.

Ví dụ, trong nghiên cứu so sánh thuốc Olanzapine và Risperidone, PANSS được dùng làm chỉ số chính để đánh giá sự cải thiện triệu chứng qua 6 tuần điều trị.

Hạn chế của thang PANSS

Mặc dù được sử dụng phổ biến, PANSS cũng có một số nhược điểm:

Tốn thời gian: Quá trình đánh giá mất khoảng 30–60 phút và yêu cầu cuộc phỏng vấn trực tiếp với bệnh nhân.
Cần đào tạo chuyên môn: Bác sĩ hoặc nhà nghiên cứu cần được huấn luyện để đánh giá chính xác và đồng nhất giữa các nhà lâm sàng.
Tính chủ quan: Một số mục đòi hỏi phán đoán cá nhân, làm tăng nguy cơ sai lệch giữa các người đánh giá.
Không thích hợp cho mọi tình huống: PANSS phù hợp nhất với bệnh nhân đang trong giai đoạn cấp tính hoặc bán cấp, ít phù hợp với đánh giá dài hạn ở giai đoạn ổn định.

Các phiên bản và công cụ liên quan

Ngoài phiên bản đầy đủ, có một số phiên bản rút gọn hoặc sửa đổi của PANSS như:

Mini-PANSS: Phiên bản rút gọn gồm 19 mục.
PANSS-6: Một phiên bản siêu ngắn dùng trong đánh giá nhanh.
PANSS Cognitive Factor: Một yếu tố mới được đề xuất trong một số nghiên cứu, tập trung vào các khiếm khuyết nhận thức.

Tham khảo thêm

Trích dẫn nhiều nhất

Positive and negative syndrome scale in forensic patients with schizophrenia spectrum disorders: a systematic review and meta-analysis
Chiara Buizza và cộng sự2022
AI tóm tắt
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp theo chuẩn PRISMA trên 23 nghiên cứu với 1.702 đối tượng khảo sát mức độ bệnh cảnh qua thang PANSS ở bệnh nhân tâm thần phân liệt pháp y. Kết quả phân tích cho thấy nhóm bệnh nhân pháp y có điểm số ở cả 4 phân thang của thang PANSS cao hơn so với bệnh nhân không thuộc diện pháp y. Các tác giả gợi ý mối liên hệ phức tạp giữa điểm triệu chứng và hành vi bạo lực cần được xem xét cùng nhiều yếu tố trung gian.
Pharmacokinetic–pharmacodynamic modelling of antipsychotic drugs in patients with schizophrenia: Part II: The use of subscales of the PANSS score
Jing Liu và cộng sự2013Schizophrenia Research
AI tóm tắt
Mô hình hóa dược động học - dược lực học (PKPD) đánh giá diễn tiến ba thang phụ của thang PANSS ở bệnh nhân tâm thần phân liệt. Kết quả cho thấy triệu chứng dương tính đáp ứng tốt với thuốc chống loạn thần, trong khi olanzapine vượt trội trên thang phụ âm tính so với các thuốc thế hệ hai khác. Nhóm tác giả nhận định phân tích đa thang phụ của thang PANSS giúp phân biệt hiệu quả điều trị trên từng phân nhóm triệu chứng.
Modelling and Simulation of the Positive and Negative Syndrome Scale (PANSS) Time Course and Dropout Hazard in Placebo Arms of Schizophrenia Clinical Trials
Venkatesh Pilla Reddy và cộng sự2012
AI tóm tắt
Mô hình hóa hỗn hợp phi tuyến trên dữ liệu gộp từ 1.436 bệnh nhân trong 16 thử nghiệm lâm sàng mô phỏng động học biến thiên điểm số của thang PANSS ở nhóm chứng dùng giả dược (placebo). Kết quả ghi nhận mô hình đáp ứng gián tiếp và mô hình Weibull mô tả chính xác xu hướng giảm điểm tự nhiên của thang PANSS. Nhóm tác giả kết luận mô hình giúp định lượng hiệu ứng giả dược, hạn chế nguy cơ thất bại khi thiết kế các thử nghiệm thuốc mới.
Use of NON-PARAMETRIC Item Response Theory to develop a shortened version of the Positive and Negative Syndrome Scale (PANSS)
Anzalee Khan và cộng sự2011BMC Psychiatry
AI tóm tắt
Ứng dụng lý thuyết ứng đáp câu hỏi phi tham số (IRT) trên 7.187 bệnh nhân tâm thần phân liệt nhằm đánh giá đặc tính 30 mục của thang PANSS và phát triển phiên bản rút gọn Mini-PANSS. Kết quả lựa chọn được 19 mục có khả năng phân biệt mức độ bệnh vượt trội để tích hợp vào bản rút gọn mà vẫn bảo toàn độ chuẩn xác. Nhóm nghiên cứu nhận định phương pháp IRT hỗ trợ tối ưu hóa thang PANSS giúp tiết kiệm thời gian đánh giá lâm sàng.
Validation of the Excited Component of the Positive and Negative Syndrome Scale (PANSS-EC) in a naturalistic sample of 278 patients with acute psychosis and agitation in a psychiatric emergency room
Alonso Montoya và cộng sự2011Health and Quality of Life Outcomes
AI tóm tắt
Nghiên cứu giá trị đo lường tâm lý trên 278 bệnh nhân loạn thần cấp tính và kích động tại khoa cấp cứu tâm thần thẩm định thang phụ kích động của thang PANSS (PANSS-EC). Phân tích nhân tố ghi nhận cấu trúc đơn nhân tố vững chắc với hệ số tin cậy Cronbach alpha đạt 0,86 và tương quan tuyến tính chặt chẽ với thang CGI-S. Nhóm nghiên cứu chỉ ra thang phụ PANSS-EC có độ nhạy cao trong phát hiện biến đổi lâm sàng thực tế ở bệnh nhân.