Thủng ruột (gồm thủng ruột non hoặc thủng đại tràng) là tình trạng mất tính toàn vẹn của thành ruột tạo nên lỗ thông trực tiếp giữa lòng ống tiêu hóa với khoang phúc mạc, khiến dịch tiêu hóa, vi khuẩn và phân tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc cấp tính và sốc nhiễm trùng. Đây là một cấp cứu ngoại khoa khẩn cấp đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân nếu không được phẫu thuật xử trí kịp thời.
Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
Thủng ruột có thể xuất phát từ nhiều căn nguyên bệnh lý nội khoa và ngoại khoa phức tạp:
- Bệnh lý viêm loét và nhiễm trùng: Loét ruột do thương hàn (Typhoid enteritis), viêm túi thừa đại tràng vỡ (Diverticulitis), bệnh viêm ruột mạn tính (Bệnh Crohn, viêm loét đại trực tràng chảy máu).
- Thiếu máu cục bộ và hoại tử ruột: Tắc mạch mạc treo ruột, hoại tử ruột do xoắn ruột, nghẹt ruột trong thoát vị hoặc lồng ruột cấp.
- Tắc ruột cơ học: Khối u ác tính đại trực tràng làm bít tắc hoàn toàn lòng ruột, gây giãn căng thành ruột đoạn trên tắc đến mức thủng do thiếu máu căng dãn (thường gặp thủng manh tràng).
- Chấn thương và can thiệp y khoa: Vết thương thấu bụng (dao đâm, hỏa khí), chấn thương bụng kín do tai nạn giao thông; hoặc tai biến thủng ruột trong quá trình nội soi đại tràng, phẫu thuật nội soi ổ bụng.
- Nuốt dị vật sắc nhọn: Tăm xỉa răng, xương cá, xương gà đâm thủng thành ruột non.
Triệu chứng lâm sàng và dấu hiệu cảnh báo
Biểu hiện của thủng ruột thường khởi phát đột ngột và rầm rộ:
- Đau bụng dữ dội: Bệnh nhân đau bụng đột ngột như dao đâm, bắt đầu từ vị trí thủng sau đó lan nhanh ra toàn ổ bụng.
- Phản ứng thành bụng và cảm ứng phúc mạc: Bụng cứng như gỗ, co cứng toàn bộ thành bụng khi sờ nắn, đau tăng lên khi buông tay đột ngột (dấu hiệu Blumberg dương tính).
- Hội chứng nhiễm trùng - nhiễm độc toàn thân: Sốt cao, vẻ mặt hốc hác, môi khô, lưỡi bẩn, nhịp tim nhanh, tụt huyết áp và thiểu niệu khi bước vào giai đoạn sốc nhiễm trùng.
Chẩn đoán cận lâm sàng
Chẩn đoán thủng ruột được xác lập nhanh chóng bằng các phương tiện chẩn đoán hình ảnh:
- X-quang bụng không chuẩn bị tư thế đứng: Phát hiện hình ảnh liềm hơi dưới hoành (một bên hoặc hai bên) do khí tự do trong lòng ruột thoát ra đọng ở vị trí cao nhất của ổ bụng.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT scanner) ổ bụng: Là tiêu chuẩn vàng giúp phát hiện khí tự do ổ bụng lượng ít, dịch phúc mạc, vị trí lỗ thủng và nguyên nhân gây thủng chính xác.
Nguyên tắc điều trị ngoại khoa
Thủng ruột là chỉ định phẫu thuật cấp cứu tuyệt đối sau khi đã hồi sức tích cực (bù dịch, điện giải và kháng sinh phổ rộng đường tĩnh mạch):
- Mở bụng cấp cứu hoặc phẫu thuật nội soi kiểm tra toàn bộ ổ bụng.
- Xử trí lỗ thủng tùy tình trạng giải phẫu: Khâu lỗ thủng đơn thuần, cắt đoạn ruột thủng nối ngay, hoặc đưa đoạn ruột ra ngoài làm hậu môn nhân tạo (phẫu thuật Hartmann) nếu viêm phúc mạc nặng hoặc ổ bụng quá bẩn.
- Rửa sạch triệt để ổ phúc mạc bằng nhiều lít nước muối sinh lý ấm và đặt dẫn lưu ổ bụng.