Sinh thiết nội mạc tử cung (endometrial biopsy) là thủ thuật can thiệp y khoa nhằm thu thập một hoặc nhiều mẫu mô từ lớp niêm mạc lót mặt trong buồng tử cung để phục vụ phân tích mô bệnh học dưới kính hiển vi quang học. Thủ thuật này đóng vai trò then chốt trong quy trình đánh giá xuất huyết tử cung bất thường, tầm soát các tổn thương tiền ung thư như tăng sinh nội mạc tử cung và xác định bản chất ác tính của ung thư biểu mô nội mạc tử cung. Bài viết trình bày chi tiết về cơ sở giải phẫu, chỉ định lâm sàng, các kỹ thuật lấy mẫu phổ biến, độ chính xác chẩn đoán theo các phân tích tổng hợp quốc tế cùng dữ liệu thực tiễn tại các cơ sở y tế Việt Nam.
Bản chất và cơ sở giải phẫu học
Nội mạc tử cung là lớp biểu mô tuyến chuyên biệt bao phủ toàn bộ bề mặt trong của buồng tử cung, phát triển trên nền mô đệm giàu mạch máu. Về mặt tổ chức học, lớp niêm mạc này được chia thành hai tầng chức năng rõ rệt: tầng chức năng ở phía trên chịu sự chi phối trực tiếp của các hormone buồng trứng (estrogen và progesterone) để biến đổi có chu kỳ, bong tróc tạo nên kinh nguyệt; tầng đáy ở phía dưới nằm sát lớp cơ tử cung không bong tróc mà chịu trách nhiệm tái tạo lại tầng chức năng sau mỗi chu kỳ kinh. Sinh thiết nội mạc tử cung tập trung lấy phần mô thuộc tầng chức năng hoặc toàn bộ độ dày niêm mạc để khảo sát tính toàn vẹn cấu trúc tuyến, tỷ lệ tuyến trên mô đệm và các biến đổi nhân tế bào.
Kết quả giải phẫu bệnh từ mẫu sinh thiết cho phép bác sĩ phân biệt giữa các trạng thái sinh lý bình thường (giai đoạn tăng sinh, giai đoạn chế tiết, trạng thái teo niêm mạc ở người cao tuổi) và các biến đổi bệnh lý. Đặc biệt, theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc đánh giá sự hiện diện của tình trạng tăng sinh nội mạc tử cung điển hình hay không điển hình có ý nghĩa tiên lượng quyết định vì tăng sinh không điển hình mang nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô xâm lấn rất cao. Ngoài ra, hướng dẫn quốc tế của ESGO/ESTRO/ESP (Concin và cs., 2021) nhấn mạnh rằng việc thu thập mẫu mô qua sinh thiết hoặc nạo buồng tử cung là yêu cầu bắt buộc trước điều trị nhằm phân định tuýp mô học, độ biệt hóa và tiến hành phân nhóm phân tử sớm (xác định đột biến POLE, tình trạng khiếm khuyết sửa chữa ghép cặp sai DNA hay biểu hiện protein p53) trực tiếp trên bệnh phẩm sinh thiết ban đầu.
Chỉ định và chống chỉ định lâm sàng
Sinh thiết nội mạc tử cung được chỉ định trong nhiều tình huống lâm sàng thuộc chuyên khoa phụ khoa và nội tiết sinh sản:
- Xuất huyết tử cung sau mãn kinh: Bất kỳ đợt ra máu âm đạo nào xảy ra ở phụ nữ sau khi đã mãn kinh hoàn toàn (trên một năm vô kinh) đều là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng, bắt buộc phải loại trừ tổn thương ác tính. Theo ACOG (2018), xuất huyết sau mãn kinh đòi hỏi đánh giá mô học ngay nếu siêu âm qua ngã âm đạo cho thấy bề dày nội mạc tử cung vượt ngưỡng an toàn hoặc khi triệu chứng ra máu tiếp diễn.
- Xuất huyết tử cung bất thường ở phụ nữ tiền mãn kinh: Bao gồm các rối loạn như rong kinh kéo dài, cường kinh, rong huyết giữa chu kỳ không đáp ứng với điều trị nội tiết, hoặc xuất hiện ở những bệnh nhân có yếu tố nguy cơ cao như béo phì, hội chứng buồng trứng đa nang hay tiền sử gia đình mắc hội chứng Lynch.
- Bề dày nội mạc tử cung bất thường trên siêu âm: Hình ảnh nội mạc dày khu trú, bờ không đều, tăng sinh mạch máu bất thường hoặc tụ dịch buồng tử cung phát hiện qua siêu âm đầu dò âm đạo.
- Đánh giá vô sinh và thất bại làm tổ: Khảo sát thụ cảm nội mạc tử cung, xác định tình trạng viêm nội mạc tử cung mạn tính thông qua nhuộm hóa mô miễn dịch tế bào tương bào CD138.
- Theo dõi điều trị bảo tồn sinh sản: Đánh giá mức độ thoái triển mô học ở bệnh nhân trẻ tuổi bị tăng sinh không điển hình hoặc ung thư giai đoạn sớm được điều trị bằng progestin liều cao.
Bên cạnh các chỉ định rộng rãi, thủ thuật có những chống chỉ định chặt chẽ nhằm bảo vệ an toàn cho người bệnh:
- Chống chỉ định tuyệt đối: Phụ nữ đang mang thai (thủ thuật gây sẩy thai hoặc tổn thương túi thai nghiêm trọng); tình trạng nhiễm trùng cấp tính đường sinh dục dưới như viêm cổ tử cung mủ cấp, viêm âm đạo cấp, hoặc viêm vùng chậu cấp tính (nguy cơ phát tán vi khuẩn từ đường dưới vào ổ bụng gây viêm phúc mạc).
- Chống chỉ định tương đối: Bệnh nhân có rối loạn đông máu nặng, đang dùng thuốc kháng đông liều cao chưa được điều chỉnh, tình trạng chít hẹp lỗ cổ tử cung nặng không thể nong an toàn tại phòng khám, hoặc bệnh nhân có bất thường giải phẫu tử cung nghiêm trọng.
Các phương pháp sinh thiết nội mạc tử cung
Hiện nay trong thực hành y khoa có ba phương pháp lấy mẫu mô nội mạc tử cung chủ yếu, từ kỹ thuật ít xâm lấn ngoại trú đến phẫu thuật có kiểm soát qua nội soi:
1. Sinh thiết hút ngoại trú bằng ống Pipelle
Ống hút Pipelle (Pipelle de Cornier) là một ống thông nhựa dẻo đường kính nhỏ, vô khuẩn, bên trong có một pít-tông di động. Khi ống được đưa qua lỗ cổ tử cung vào tận đáy buồng tử cung, bác sĩ rút pít-tông ra phía sau để tạo một áp lực âm cục bộ bên trong lòng ống. Sau đó, ống được xoay tròn thân ống theo các hướng và tịnh tiến nhẹ nhàng giữa đáy và lỗ trong cổ tử cung để hút các dải mô niêm mạc qua lỗ mở ở đầu ống. Phương pháp này có ưu điểm vượt trội là không cần gây mê toàn thân, không cần nong rộng cổ tử cung, thực hiện nhanh chóng trong thời gian ngắn tại phòng khám ngoại trú và người bệnh có thể ra về ngay sau thủ thuật.
2. Nạo sinh thiết buồng tử cung truyền thống (D&C)
Thủ thuật nong và nạo (Dilation and Curettage - D&C) là phương pháp ngoại khoa cổ điển. Bác sĩ sử dụng các que nong kim loại Hegar để mở rộng lỗ cổ tử cung, sau đó đưa muỗng nạo (curette) vào cạo lớp niêm mạc tử cung theo các thành trước, sau, hai bên và vùng đáy. Trong các trường hợp nghi ngờ ung thư, kỹ thuật nạo sinh thiết từng phần (fractional curettage) thường được áp dụng: nạo riêng biệt ống cổ tử cung trước rồi mới nạo buồng tử cung sau, đựng bệnh phẩm vào hai lọ riêng biệt để xác định ranh giới xâm lấn của khối u. D&C thường đòi hỏi giảm đau toàn thân hoặc gây tê tại chỗ và có nguy cơ biến chứng cơ học cao hơn.
3. Sinh thiết dưới hướng dẫn của nội soi buồng tử cung
Nội soi buồng tử cung (hysteroscopy) sử dụng một ống soi quang học đưa vào buồng tử cung dưới môi trường làm căng buồng bằng chất lỏng hoặc khí. Phương pháp này cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp toàn bộ bề mặt niêm mạc tử cung, xác định chính xác các tổn thương khu trú như polyp nội mạc tử cung, u xơ dưới niêm mạc hay các vùng niêm mạc tăng sinh mạch máu bất thường, từ đó dùng kẹp sinh thiết chuyên dụng bấm đúng vị trí tổn thương (targeted biopsy). Đây là tiêu chuẩn vàng đối với các trường hợp nghi ngờ tổn thương khu trú mà sinh thiết mù có thể bỏ sót.
| Tiêu chí so sánh | Sinh thiết hút Pipelle | Nạo sinh thiết truyền thống (D&C) | Sinh thiết qua nội soi buồng tử cung |
|---|---|---|---|
| Nơi thực hiện | Phòng khám phụ khoa ngoại trú | Phòng thủ thuật hoặc phòng mổ | Phòng phẫu thuật nội soi |
| Yêu cầu giảm đau | Không cần hoặc chỉ gây tê bề mặt | Gây tê cạnh cổ tử cung hoặc tiền mê | Gây tê tủy sống hoặc tiền mê tĩnh mạch |
| Nong cổ tử cung | Thường không cần nong | Bắt buộc phải nong cơ học | Cần nong nhẹ theo kích thước ống soi |
| Tầm soát tổn thương lan tỏa | Rất tốt và độ chính xác cao | Tốt nhưng có thể bỏ sót | Rất tốt, quan sát toàn diện |
| Tầm soát tổn thương khu trú | Dễ bỏ sót polyp hoặc u khu trú | Dễ trượt qua tổn thương nhỏ | Độ chính xác tối ưu dưới mắt nhìn trực tiếp |
| Chi phí và độ xâm lấn | Thấp nhất, ít xâm lấn nhất | Trung bình, có nguy cơ thủng tử cung | Cao nhất, đòi hỏi trang thiết bị hiện đại |
Độ chính xác chẩn đoán và bằng chứng lâm sàng quốc tế
Giá trị chẩn đoán của sinh thiết nội mạc tử cung đã được kiểm chứng qua các phân tích tổng hợp quy mô lớn trên thế giới. Độ chính xác của một xét nghiệm chẩn đoán mô bệnh học được lượng hóa thông qua các chỉ số dịch tễ học cơ bản, bao gồm độ nhạy (sensitivity) và độ đặc hiệu (specificity):
Công thức tính độ nhạy chẩn đoán mô học:
với là số trường hợp dương tính thật (bệnh nhân thực sự mắc ung thư hoặc tăng sinh và sinh thiết phát hiện chính xác) và là số trường hợp âm tính giả (bệnh nhân có tổn thương nhưng sinh thiết kết luận bình thường).
Công thức tính độ đặc hiệu chẩn đoán mô học:
với là số trường hợp âm tính thật (người không mắc bệnh có kết quả sinh thiết âm tính) và là số trường hợp dương tính giả (người lành tính bị nhận định nhầm là tổn thương ác tính).
Trong nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp của Sakna và cộng sự (2023) xuất bản trên tạp chí BMJ Open, các tác giả đã tổng hợp dữ liệu từ 12 nghiên cứu xuất bản từ năm 1986 đến năm 2022 với tổng cộng 1607 người tham gia để so sánh các kỹ thuật sinh thiết với tiêu chuẩn vàng là mô bệnh học sau cắt tử cung. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng sinh thiết bằng ống hút Pipelle đạt độ nhạy tổng hợp 0,774 (khoảng tin cậy 95%: 0,565 đến 0,900) và độ đặc hiệu tổng hợp đạt 0,985 (khoảng tin cậy 95%: 0,927 đến 0,997). Đối với kỹ thuật nạo buồng tử cung truyền thống D&C, độ nhạy tổng hợp đạt 0,880 (khoảng tin cậy 95%: 0,281 đến 0,993) và độ đặc hiệu đạt 0,984 (khoảng tin cậy 95%: 0,956 đến 0,995). Đáng chú ý, tỷ số hợp lý dương (positive likelihood ratio) của Pipelle đạt 97,0 (khoảng tin cậy 95%: 14,0 đến 349,0), chứng minh rằng kết quả sinh thiết dương tính có giá trị khẳng định chẩn đoán ung thư nội mạc tử cung cực kỳ vững chắc, trong khi tỷ số hợp lý âm (negative likelihood ratio) là 0,241 (khoảng tin cậy 95%: 0,101 đến 0,442).
Trước đó, phân tích tổng hợp kinh điển của Dijkhuizen và cộng sự (2000) công bố trên tạp chí Cancer gồm 39 nghiên cứu với 7914 phụ nữ đã khẳng định ống hút Pipelle là thiết bị ngoại trú hiệu quả nhất. Ở phân nhóm phụ nữ sau mãn kinh, độ nhạy phát hiện ung thư nội mạc tử cung của Pipelle đạt tới 99,6%, trong khi ở phụ nữ tiền mãn kinh độ nhạy đạt 91%. Đối với tổn thương tăng sinh nội mạc tử cung không điển hình, Pipelle đạt độ nhạy 81%, và độ đặc hiệu chung của các dụng cụ sinh thiết buồng tử cung đều vượt trên ngưỡng 98%.
Mối liên hệ giữa hình ảnh siêu âm và chỉ định sinh thiết cũng được định lượng rõ. Theo ACOG Committee Opinion số 734 (2018), ở bệnh nhân xuất huyết sau mãn kinh, nếu hình ảnh siêu âm qua ngã âm đạo ghi nhận bề dày nội mạc tử cung mỏng từ 4 mm trở xuống thì giá trị tiên đoán âm tính đối với ung thư nội mạc tử cung vượt trên 99%, cho phép bác sĩ có thể trì hoãn sinh thiết xâm lấn nếu bệnh nhân mới xuất huyết lần đầu và không kèm các yếu tố nguy cơ ác tính cao. Tuy nhiên, nếu xuất huyết tái phát, việc sinh thiết mô học vẫn là bắt buộc bất kể bề dày đo được trên siêu âm.
Dữ liệu thực tiễn và nghiên cứu lâm sàng tại Việt Nam
Tại Việt Nam, sinh thiết nội mạc tử cung và nạo sinh thiết buồng tử cung là quy trình kỹ thuật thường quy tại các bệnh viện phụ sản tuyến đầu như Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Bệnh viện Từ Dũ, Bệnh viện Hùng Vương cũng như các bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh. Dữ liệu dịch tễ học và lâm sàng từ các nghiên cứu trong nước cung cấp bức tranh rõ nét về mô hình bệnh tật:
Nghiên cứu của Phạm Thị Đơn và cộng sự (2022) đăng trên Tạp chí Phụ sản đã khảo sát mô bệnh học trên 259 mẫu bệnh phẩm sinh thiết buồng tử cung tại Bệnh viện Phụ sản Thái Bình trong năm 2021. Về cơ cấu tuổi, phần lớn bệnh nhân thực hiện sinh thiết tập trung ở độ tuổi trung niên quanh mãn kinh (đặc biệt nhóm từ 40 đến 49 tuổi). Phân tích kết quả mô bệnh học ghi nhận tổn thương ung thư nội mạc tử cung xuất hiện ở 16 trường hợp (chiếm tỷ lệ 6,2%), tập trung chủ yếu ở phụ nữ trên 50 tuổi. Bên cạnh đó, polyp nội mạc tử cung được chẩn đoán ở 8,9% mẫu bệnh phẩm với 15 trường hợp thuộc nhóm tuổi từ 40 đến 49 tuổi; ngoài ra nghiên cứu còn ghi nhận nhiều ca rong kinh cơ năng và tổn thương liên quan thai kỳ.
Một nghiên cứu khác của Nguyễn Phúc Nhơn và cộng sự (2022) trên Tạp chí Phụ sản đã đánh giá mối tương quan giữa bề dày nội mạc tử cung trên siêu âm đầu dò âm đạo và kết quả sinh thiết mô bệnh học ở phụ nữ quanh và sau mãn kinh có xuất huyết bất thường. Nghiên cứu cho thấy ở phụ nữ sau mãn kinh dưới 5 năm, ngưỡng bề dày nội mạc tử cung từ 15,5 mm trở lên trên siêu âm tiên đoán tổn thương ác tính với độ nhạy đạt 100% và độ đặc hiệu đạt 95,7%. Đối với phụ nữ đã mãn kinh trên 5 năm, ngưỡng bề dày nội mạc từ 11,7 mm trở lên cho độ nhạy 90,9% và độ đặc hiệu 76,9%, với diện tích dưới đường cong ROC đạt 0,89. Những con số thực nghiệm này cho thấy việc phối hợp đánh giá hình ảnh học với chỉ định sinh thiết mô bệnh học kịp thời giúp tối ưu hóa khả năng phát hiện sớm ung thư tại các cơ sở điều trị trong nước.
Quy trình thực hiện và xử lý mẫu bệnh phẩm
Để đảm bảo độ chính xác của kết quả chẩn đoán, quy trình sinh thiết nội mạc tử cung đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt các bước vô khuẩn và bảo quản bệnh phẩm:
- Chuẩn bị bệnh nhân: Người bệnh được giải thích cặn kẽ về mục đích, các cảm giác có thể gặp (như đau co thắt nhẹ vùng bụng dưới tương tự đau bụng kinh), ký cam kết thực hiện thủ thuật, đi tiểu làm trống bàng quang và được kiểm tra loại trừ tình trạng có thai trước khi can thiệp.
- Khám lâm sàng và bộc lộ: Bác sĩ thực hiện thăm khám âm đạo để xác định kích thước, độ mềm và hướng của trục tử cung (tử cung ngả trước hay ngả sau). Sau đó, đặt mỏ vịt âm đạo bộc lộ rõ cổ tử cung và sát trùng toàn bộ âm đạo, cổ tử cung bằng dung dịch sát khuẩn chuyên dụng.
- Tiến hành lấy mẫu mô: Nhẹ nhàng đưa ống hút Pipelle qua lỗ ngoài và lỗ trong cổ tử cung đi vào buồng tử cung đến khi chạm nhẹ đáy tử cung. Rút pít-tông để tạo áp suất hút âm tính, sau đó vừa xoay tròn thân ống vừa kéo lùi và đẩy tới nhiều lần dọc theo các thành tử cung để gom các mảnh biểu mô và mô đệm.
- Cố định bệnh phẩm: Mẫu mô thu được trong lòng ống phải được đẩy ngay vào lọ chứa dung dịch formol đệm trung tính nồng độ 10%. Thể tích dung dịch cố định phải gấp nhiều lần thể tích khối mô để tránh hiện tượng hoại tử mô do tự phân hủy enzym, ghi nhãn đầy đủ thông tin hành chính của bệnh nhân và gửi đến phòng xét nghiệm giải phẫu bệnh.
Tại phòng xét nghiệm giải phẫu bệnh, mẫu mô được xử lý đúc khối nến, cắt lát mỏng vi thể và nhuộm hematoxylin - eosin (H&E). Bác sĩ giải phẫu bệnh sẽ quan sát mật độ tuyến, cấu trúc lòng tuyến, hiện tượng phân nhánh, đặc điểm nhân tế bào biểu mô và sự phân bố tế bào viêm ở mô đệm để đưa ra kết luận chẩn đoán xác định.
Hạn chế kỹ thuật và biến chứng lâm sàng
Mặc dù là thủ thuật phổ biến và có độ tin cậy cao, sinh thiết nội mạc tử cung tồn tại một số hạn chế nội tại mà bác sĩ lâm sàng cần lưu ý:
- Tỷ lệ mẫu không đủ chẩn đoán (insufficient sample): Đây là thách thức thường gặp nhất, đặc biệt ở phụ nữ cao tuổi sau mãn kinh có niêm mạc tử cung teo đét hoặc bệnh nhân bị chít hẹp lỗ cổ tử cung nặng. Khi mẫu bệnh phẩm chỉ chứa chất nhầy hoặc một vài cụm tế bào biểu mô bong rách rưới không có mô đệm đi kèm, nhà giải phẫu bệnh không thể kết luận. Trong trường hợp này, nếu bệnh nhân vẫn còn triệu chứng xuất huyết, cần xem xét chỉ định nong nạo buồng tử cung hoặc soi buồng tử cung sinh thiết có hỗ trợ thuốc làm mềm cổ tử cung.
- Nguy cơ bỏ sót tổn thương khu trú: Do sinh thiết hút Pipelle là thủ thuật lấy mẫu mù (không quan sát trực tiếp lòng tử cung), ống hút có thể chỉ lấy trúng vùng niêm mạc bình thường và bỏ sót các tổn thương ác tính nằm khu trú trên đỉnh polyp hoặc ở góc sừng tử cung. Vì vậy, nguyên tắc an toàn tuyệt đối là: kết quả sinh thiết âm tính không được phép làm bác sĩ chủ quan nếu triệu chứng xuất huyết tử cung bất thường vẫn tiếp tục tái diễn trên lâm sàng.
- Biến chứng thủ thuật: Sinh thiết nội mạc tử cung nói chung an toàn nhưng có thể gây ra một số tác dụng phụ và biến chứng:
- Đau và co thắt bụng dưới: Thường xuất hiện trong lúc hút mô và giảm dần trong vòng vài giờ sau thủ thuật.
- Phản xạ phế vị (vasovagal reaction): Một số bệnh nhân nhạy cảm có thể bị chậm nhịp tim, tụt huyết áp thoáng qua, chóng mặt hoặc choáng váng do kích thích cổ tử cung; xử trí bằng cách cho bệnh nhân nằm đầu thấp và nghỉ ngơi tại chỗ.
- Xuất huyết âm đạo: Ra máu lượng ít hoặc dịch hồng trong vài ngày đầu sau thủ thuật là diễn tiến bình thường; nếu ra máu ồ ạt cần kiểm tra lại tổn thương rách cổ tử cung hoặc rối loạn đông máu.
- Thủng tử cung: Biến chứng rất hiếm gặp, thường xảy ra khi tử cung bị gập góc quá mức, thành tử cung quá mỏng hoặc thao tác đưa que thô bạo. Khi nghi ngờ thủng tử cung, cần ngừng ngay thủ thuật và theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn cũng như triệu chứng xuất huyết nội.
- Nhiễm trùng hậu thủ thuật: Viêm nội mạc tử cung hoặc viêm vùng chậu có thể xảy ra nếu không đảm bảo điều kiện vô khuẩn; bệnh nhân cần được hướng dẫn tái khám ngay nếu xuất hiện sốt, đau bụng tăng dần hoặc khí hư có mùi hôi.
Tóm lại, sinh thiết nội mạc tử cung là công cụ chẩn đoán đầu tay không thể thay thế trong sản phụ khoa hiện đại. Việc nắm vững chỉ định, kỹ thuật thao tác, kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh học và kết quả mô bệnh học là chìa khóa giúp phát hiện sớm các bệnh lý ác tính, bảo vệ sức khỏe và tính mạng cho người bệnh.