Rối loạn cương dương (Erectile dysfunction (ED)) là tình trạng nam giới không có khả năng đạt được hoặc duy trì độ cương cứng của dương vật đủ để thực hiện một cuộc giao hợp thỏa đáng, kéo dài liên tục ít nhất từ 3 đến 6 tháng.
Rối loạn cương dương có thể được chia thành hai loại chính:
1. Rối loạn cương dương cơ giác (organic erectile dysfunction): Đây là loại rối loạn liên quan đến vấn đề về hệ thống cơ quan và mạch máu của cơ quan sinh dục nam. Nguyên nhân có thể bao gồm:
- Vấn đề về tuổi tác: Việc lão hóa cơ thể có thể làm giảm sự dẻo dai và liệu pháp cương cứng của các mô và mạch máu trong quá trình cương dương.
- Bệnh tim mạch: Một số tình trạng như bệnh động mạch vành, tăng huyết áp, và bệnh xơ vữa động mạch có thể làm ảnh hưởng đến luồng máu đến bộ phận sinh dục nam và gây ra rối loạn cương dương.
- Bệnh tiểu đường: Các vấn đề liên quan đến tiểu đường như tổn thương thần kinh và sự suy giảm lưu thông máu có thể gây ra rối loạn cương dương.
- Bệnh Parkinson và các tình trạng thần kinh: Các vấn đề liên quan đến hệ thống thần kinh có thể gây ra rối loạn cương dương.
- Vấn đề về hoocmon: Sự suy giảm sản xuất hoocmon nam testosterone có thể ảnh hưởng đến khả năng cương cứng.
2. Rối loạn cương dương tâm lý (psychogenic erectile dysfunction): Đây là loại rối loạn xảy ra do tác động tâm lý như stress, lo lắng, áp lực công việc, hoặc mâu thuẫn tình cảm. Một số nguyên nhân tâm lý khác gồm rối loạn ám ảnh tình dục, mất tự tin trong quan hệ tình dục hoặc hình ảnh cơ thể bản thân không tự tin.
Để chẩn đoán rối loạn cương dương, bác sĩ thường sẽ thực hiện một cuộc phỏng vấn về lịch sử tình dục và kiểm tra y tế chi tiết. Điều trị rối loạn cương dương có thể bao gồm các phương pháp thay đổi lối sống, tư vấn tâm lý, thuốc hoặc sử dụng các thiết bị hỗ trợ như bơm vacuum hoặc bao cao su kéo dài thời gian.
Sinh lý học cương dương và bệnh sinh đa yếu tố
Quá trình cương dương là một đáp ứng huyết quản - thần kinh phức tạp. Kích thích tình dục kích hoạt giải phóng nitric oxide (NO) từ các đầu tận cùng sợi thần kinh phó giao cảm và tế bào nội mô mạch máu thể hang. NO kích thích enzyme guanylate cyclase hòa tan (sGC) chuyển đổi GTP thành cGMP (cyclic guanosine monophosphate), làm giảm nồng độ canxi nội bào, giãn cơ trơn tiểu động mạch xoắn và hang mạch máu, dẫn đến dòng máu ồ ạt chảy vào thể hang chèn ép các tĩnh mạch dưới màng trắng (venous occlusive mechanism). Rối loạn cương dương khởi phát do các nhóm nguyên nhân chính:
- Nguyên nhân mạch máu: Xơ vữa động mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu gây rối loạn chức năng nội mô; rò tĩnh mạch thể hang (venogenic ED).
- Nguyên nhân nội tiết và thần kinh: Suy sinh dục nam (thiếu hụt testosterone), tăng prolactin máu, tổn thương dây thần kinh hang sau phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt tận gốc, chấn thương tủy sống hoặc bệnh thần kinh tự chủ do đái tháo đường.
- Nguyên nhân tâm lý và lối sống: Lo âu hiệu suất (performance anxiety), trầm cảm, stress mạn tính, hút thuốc lá và nghiện rượu.
Chiến lược điều trị bậc thang
Theo Hội Niệu khoa Hoa Kỳ (AUA) và Châu Âu (EAU), điều trị bước 1 ưu tiên thuốc ức chế enzyme phosphodiesterase type 5 (PDE5i - như sildenafil, tadalafil, vardenafil) giúp bảo tồn nồng độ cGMP nội bào. Nếu thất bại hoặc có chống chỉ định, điều trị bước 2 bao gồm tiêm thuốc giãn mạch vào vật hang (alprostadil, papaverine) hoặc thiết bị hút chân không. Bước 3 là phẫu thuật cấy ghép thể hang nhân tạo (penile prosthesis) mang lại độ hài lòng cao cho bệnh nhân kháng trị.