Quang trị liệu UVB dải hẹp khác gì so với UVB dải rộng và PUVA?

UVB dải hẹp tập trung năng lượng vào bước sóng tối ưu 311 nanomet, giúp loại bỏ các bước sóng ngắn gây bỏng da của UVB dải rộng. So với quang hóa trị liệu PUVA, UVB dải hẹp không cần dùng thuốc nhạy cảm ánh sáng psoralen, không gây buồn nôn và có nguy cơ ung thư da tích lũy thấp hơn nhiều.

Cơ chế nào giúp UVB dải hẹp phục hồi màu da trong bệnh bạch biến?

Bức xạ 311 nanomet ức chế các tế bào lympho T tự miễn đang phá hủy tế bào sắc tố tại vùng da tổn thương, đồng thời kích thích các tế bào hắc tố (melanocyte) gốc còn sót lại ở bao rễ ngoài nang lông tăng sinh, biệt hóa và di chuyển ra biểu bì để tái tạo sắc tố.

Quá trình chiếu quang trị liệu có gây đau đớn hay nguy hiểm không?

Quy trình chiếu diễn ra hoàn toàn không xâm lấn và không gây đau. Bệnh nhân được đeo kính bảo vệ mắt chuyên dụng và che chắn các vùng da lành nhạy cảm. Liều chiếu được điều chỉnh tăng dần thận trọng theo liều đỏ da tối thiểu hoặc tuýp da để phòng ngừa hiện tượng bỏng rát.

Quang trị liệu UVB dải hẹp (narrowband UVB) là gì?

Quang trị liệu UVB dải hẹp (tiếng Anh: narrowband UVB phototherapy) là phương pháp điều trị da liễu sử dụng bức xạ tử ngoại B bước sóng chọn lọc 311 nanomet nhằm ức chế miễn dịch tại chỗ, kích hoạt tế bào hắc tố và làm chậm quá trình tăng sinh thượng bì trong các bệnh da viêm mạn tính và tự miễn.

Bản chất vật lý học và phổ hoạt động sinh học

Bức xạ tử ngoại B (UVB) thuộc phổ sóng điện từ nằm giữa vùng ánh sáng nhìn thấy và tia X mềm. Trong quang sinh học da liễu, tia tử ngoại B tự nhiên bao trùm một dải phổ liên tục. Tuy nhiên, các bước sóng khác nhau trong dải UVB lại mang lại những tác động sinh học hoàn toàn trái ngược nhau trên tế bào da người. Mối quan hệ giữa bước sóng và năng lượng lượng tử của photon được mô tả qua hệ thức Planck-Einstein:

E = \frac{h c}{\lambda}

Trong phương trình trên, $E$ là năng lượng của từng photon ánh sáng, $h$ biểu thị hằng số Planck, $c$ là vận tốc ánh sáng trong môi trường chân không và $\lambda$ là bước sóng bức xạ (khoảng 311 nanomet). Các photon mang bước sóng ngắn hơn sở hữu mức năng lượng cao hơn, do đó dễ gây tổn hại quang học sâu cho vật chất di truyền của tế bào biểu bì.

Công trình nghiên cứu nền tảng của Parrish và Jaenicke (năm 1981) về phổ hoạt động sinh học (action spectrum) trong điều trị bệnh vảy nến đã tạo ra bước ngoặt quyết định cho chuyên ngành da học quang học. Nhóm tác giả đã chứng minh bằng thực nghiệm rằng dải bước sóng hẹp từ 311 đến 313 nanomet mang lại hiệu lực điều trị sạch tổn thương vảy nến cao nhất. Đáng chú ý, dải bước sóng này loại bỏ hoàn toàn các bước sóng ngắn dưới 300 nanomet – vốn là dải bức xạ chịu trách nhiệm chính gây phản ứng đỏ da quang học dữ dội, cháy nắng cấp tính và hoại tử biểu bì mà không đóng góp vào hiệu quả điều trị bệnh sinh.

Lịch sử phát triển và sự ra đời của bóng đèn huỳnh quang TL-01

Trước khi phương pháp dải hẹp ra đời, các bác sĩ da liễu chủ yếu sử dụng nguồn chiếu UVB dải rộng (broadband UVB) hoặc phương pháp quang hóa trị liệu PUVA kết hợp giữa thuốc uống nhạy cảm ánh sáng psoralen và tia tử ngoại A (UVA). Dù mang lại kết quả lâm sàng khả quan, liệu pháp PUVA đòi hỏi người bệnh phải uống thuốc có nguy cơ gây độc tính cho gan, gây nôn nao kéo dài và làm gia tăng đáng kể nguy cơ ung thư biểu mô tế bào vảy sau các đợt điều trị tích lũy dài hạn.

Nhằm khắc phục các nhược điểm này, công nghệ chế tạo bóng đèn huỳnh quang y tế đã đạt bước tiến lớn với sự xuất hiện của bóng đèn huỳnh quang TL-01 phát dải phổ hẹp tập trung quanh bước sóng đỉnh 311 nanomet. Trong thử nghiệm lâm sàng đối chứng của van Weelden và các cộng sự (năm 1988), việc sử dụng bóng đèn TL-01 phát bước sóng đỉnh 311 nanomet đã chứng minh hiệu lực làm sạch mảng vảy nến vượt trội hoàn toàn so với UVB dải rộng truyền thống. Nghiên cứu xác nhận rằng phương pháp này đạt tỷ lệ thuyên giảm bệnh tương đương với phác đồ PUVA tiêu chuẩn nhưng hoàn toàn giải phóng người bệnh khỏi việc phải sử dụng thuốc nhạy cảm ánh sáng psoralen.

Cơ chế tác động miễn dịch và sinh học tế bào

Hiệu quả điều trị của quang trị liệu UVB dải hẹp bắt nguồn từ tác động điều hòa miễn dịch sâu sắc tại lớp thượng bì và trung bì nông của da:

Ức chế tế bào lympho T và dập tắt phản ứng viêm

Trong các bệnh da tự miễn và viêm mạn tính như vảy nến hay viêm da cơ địa, tổn thương da bị chi phối bởi sự thâm nhiễm quá mức của các tế bào lympho T hỗ trợ gây viêm. Khi tiếp xúc với photon bức xạ 311 nanomet, năng lượng ánh sáng kích hoạt con đường chết tế bào theo chương trình (apoptosis) chọn lọc trên các tế bào lympho T bệnh lý đang hoạt động tại biểu mô da. Sự suy giảm số lượng tế bào T dẫn tới việc sụt giảm nồng độ các chất trung gian tiền viêm như interferon-gamma và các cytokine tiền viêm đặc hiệu, từ đó làm chậm tốc độ tăng sinh bất thường của tế bào sừng thượng bì.

Tác động lên tế bào Langerhans và tế bào điều hòa

Bức xạ dải hẹp làm cạn kiệt tạm thời số lượng tế bào trình diện kháng nguyên Langerhans ở lớp biểu bì và làm suy giảm khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch của chúng. Đồng thời, liệu pháp này kích thích giải phóng các cytokine kháng viêm mạnh mẽ và thúc đẩy sự biệt hóa của các tế bào lympho T điều hòa (Treg), giúp tái lập trạng thái dung nạp miễn dịch cục bộ tại mô da.

Kích thích tế bào hắc tố trong bệnh bạch biến

Trong điều trị bệnh bạch biến, cơ chế của UVB dải hẹp diễn ra theo hai hướng hiệp đồng:

Ngăn chặn quá trình tự miễn phá hủy tế bào sắc tố thông qua việc ức chế các tế bào lympho T độc tế bào khu trú quanh rìa thương tổn.
Kích hoạt các tế bào gốc hắc tố (melanocyte stem cells) đang nằm im lìm tại vùng bao rễ ngoài của nang lông. Dưới tác động kích thích của bức xạ 311 nanomet, các tế bào này tăng sinh mạnh mẽ, tổng hợp enzyme tyrosinase để sinh hắc tố melanin và di chuyển dần ra bề mặt biểu bì, tạo nên các đảo sắc tố dạng chấm quanh nang lông và lan tỏa dần để tái phủ màu da bình thường.

Chỉ định lâm sàng và phác đồ điều trị

Quang trị liệu UVB dải hẹp hiện là tiêu chuẩn vàng trong điều trị nhiều bệnh lý da liễu mạn tính:

Bệnh vảy nến thể mảng

Theo Hướng dẫn điều trị năm 2019 của Viện Hàn lâm Da liễu Hoa Kỳ và Hội Vảy nến Quốc gia (AAD-NPF, Elmets và các cộng sự), quang trị liệu UVB dải hẹp được khuyến cáo là phương pháp điều trị hàng đầu đơn độc (monotherapy) cho bệnh nhân vảy nến thể mảng từ mức độ trung bình đến nặng. Hướng dẫn chỉ định tần suất chiếu thích hợp là từ 2 đến 3 lần mỗi tuần. Phần lớn người bệnh đạt được mức cải thiện sạch thương tổn lâm sàng rõ rệt sau một đợt điều trị kéo dài liên tục, giúp kéo dài thời gian lui bệnh mà không cần dùng thuốc ức chế miễn dịch đường toàn thân.

Bệnh bạch biến diện rộng

Đồng thuận quốc tế của Nhóm Nghiên cứu Bạch biến (Vitiligo Working Group, Mohammad và các cộng sự, năm 2017) xác định quang trị liệu UVB dải hẹp là chỉ định ưu tiên số một cho các trường hợp bạch biến thể hoạt động lan tỏa chiếm diện tích cơ thể lớn. Liệu pháp không chỉ giúp chặn đứng sự lan rộng của các mảng mất sắc tố mới mà còn đạt tỷ lệ tái tạo sắc tố rất khả quan ở các vị trí da mặt, cổ và thân mình.

Các bệnh lý da mạn tính khác

Phương pháp còn được áp dụng rộng rãi cho viêm da cơ địa kháng trị với thuốc bôi, á vảy nến, u lympho tế bào T ở da giai đoạn sớm (Mycosis fungoides) và chứng ngứa da mạn tính thứ phát do suy thận giai đoạn cuối hoặc xơ ứ mật.

Định lượng liều chiếu và kiểm soát an toàn bức xạ

Để tối ưu hóa hiệu quả làm lành thương tổn và phòng tránh biến chứng bỏng da cấp tính, việc kiểm soát liều lượng bức xạ tích lũy được thực hiện vô cùng chặt chẽ. Liều bức xạ chiếu tới trên một đơn vị diện tích bề mặt da tuân theo phương trình đo liều quang học:

D = I \times t

Trong đó, $D$ là liều chiếu bức xạ tới bề mặt da (radiant exposure, tính bằng joule trên centimet vuông hoặc millijoule trên centimet vuông), $I$ là cường độ chiếu xạ (irradiance, tính bằng milliwatt trên centimet vuông) của hệ thống dàn đèn huỳnh quang trong buồng máy và $t$ là tổng thời gian chiếu bức xạ liên tục trong một buổi điều trị.

Hướng dẫn thực hành năm 2022 của Hiệp hội Da liễu Anh và Nhóm Quang học Da liễu Anh (BAD-BPG, Goulden và các cộng sự) quy định hai chiến lược xác định liều khởi đầu an toàn:

Đo liều đỏ da tối thiểu (MED): Bác sĩ thực hiện chiếu thử các ô liều nhỏ tăng dần trên vùng da lành kín của bệnh nhân để xác định mức liều thấp nhất tạo ra phản ứng đỏ da nhẹ vào ngày hôm sau. Liều bắt đầu buổi đầu tiên thường được định mức ở một tỷ lệ an toàn dưới ngưỡng MED này.
Phân loại theo tuýp da Fitzpatrick: Đối với các cơ sở không có điều kiện đo MED, liều khởi đầu được chuẩn hóa cẩn trọng dựa trên tiền sử nhạy cảm ánh sáng và khả năng bắt nắng của từng tuýp da, sau đó tăng dần từng bước nhỏ qua mỗi buổi chiếu nếu da người bệnh không xuất hiện ban đỏ kéo dài.

Trong toàn bộ quá trình chiếu trong buồng máy, bệnh nhân bắt buộc phải đeo kính bảo hộ lọc tia tử ngoại chuyên dụng để ngăn ngừa tổn thương viêm giác mạc và đục thủy tinh thể do quang học. Các vùng da lành nhạy cảm như bộ phận sinh dục nam phải được che chắn bằng vật liệu cản quang tuyệt đối. Nhờ độ chọn lọc bước sóng cao tại dải 311 nanomet, phương pháp quang trị liệu dải hẹp sở hữu hồ sơ an toàn vượt trội, cho phép điều trị ngoại trú dài hạn với mức độ hài lòng cao cho người bệnh.