Nhau thai (placenta), hay bánh nhau, là một cơ quan tạm thời hình thành trong buồng tử cung suốt thai kỳ ở động vật có vú có nhau (phân lớp Eutheria), đóng vai trò cầu nối sinh học sống còn giữa cơ thể mẹ và thai nhi. Nhau thai đảm nhiệm đồng thời chức năng hô hấp, dinh dưỡng, bài tiết, nội tiết và miễn dịch giúp phôi thai phát triển an toàn đến khi sinh ra.
Cấu trúc giải phẫu và tuần hoàn nhau thai
Theo tài liệu chuyên khảo của Turco và Moffett (2019), nhau thai hoàn chỉnh ở người có hình đĩa dẹt, đường kính khoảng từ 15 đến 22 cm và nặng khoảng 500 gram tại thời điểm đủ tháng. Nhau thai gồm hai phần cấu tạo có nguồn gốc di truyền khác nhau:
- Phần nhau thai thuộc mẹ (Maternal surface): Bắt nguồn từ màng rụng đáy (decidua basalis) của niêm mạc tử cung, được chia thành từ 15 đến 20 múi nhau (cotyledons) ngăn cách bởi các rãnh màng rụng.
- Phần nhau thai thuộc thai (Fetal surface): Bắt nguồn từ màng đệm (chorion) được phủ bởi màng ối nhẵn bóng, nơi gắn dây rốn chứa hai động mạch rốn và một tĩnh mạch rốn.
Tuần hoàn máu mẹ và máu thai nhi hoàn toàn không hòa lẫn vào nhau mà được ngăn cách bởi hàng rào nhau thai (placental barrier). Máu mẹ từ các động mạch xoắn tử cung phun vào các xoang gian gai nhau (intervillous space), bao quanh các gai nhau màng đệm (chorionic villi) chứa các mao mạch thai nhi để thực hiện trao đổi chất.
Các chức năng sinh lý thiết yếu
Theo tổng quan sinh lý học của Gude và cộng sự (2004), nhau thai hoạt động như một hệ cơ quan đa chức năng thay thế cho phổi, ruột, thận và tuyến nội tiết của thai nhi:
| Chức năng sinh lý | Cơ chế vận chuyển và hoạt động | Ý nghĩa đối với sự phát triển của thai nhi |
|---|---|---|
| Hô hấp và trao đổi khí | Khuếch tán đơn thuần khí oxy từ máu mẹ sang máu thai và khí theo chiều ngược lại nhờ chênh lệch phân áp | Cung cấp oxy liên tục cho chuyển hóa hiếu khí của các mô thai nhi |
| Cung cấp chất dinh dưỡng | Khuếch tán thuận hóa (glucose qua kênh GLUT1), vận chuyển tích cực (acid amin, calci, sắt) và ẩm bào (pinocytosis) | Cung cấp vật liệu xây dựng tế bào, năng lượng và vi chất khoáng cần thiết cho thai tăng trưởng |
| Bài tiết chất thải | Khuếch tán urê, acid uric, creatinine từ tuần hoàn thai qua xoang gian gai sang tuần hoàn mẹ | Ngăn ngừa tích tụ các sản phẩm chuyển hóa độc hại trong máu thai nhi |
| Chức năng nội tiết | Tổng hợp và tiết ra các hormone sinh dục và tăng trưởng: hCG, progesterone, estrogen, hPL (human placental lactogen) | Duy trì sự phát triển của nội mạc tử cung, ức chế co bóp cơ tử cung và điều hòa biến dưỡng đường của người mẹ |
| Hàng rào miễn dịch | Vận chuyển chọn lọc kháng thể IgG của mẹ sang thai qua thụ thể FcRn, ngăn cản đa số vi khuẩn xâm nhập | Cung cấp miễn dịch thụ động bảo vệ trẻ sơ sinh trong những tháng đầu đời |
Bệnh lý nhau thai và biến chứng thai kỳ
Theo phân tích của Burton và Fowden (2015), sự bất thường trong cấu trúc và chức năng nhau thai là nguyên nhân gốc rễ của nhiều hội chứng sản khoa nguy hiểm:
- Tiền sản giật (Preeclampsia): Quá trình tái cấu trúc động mạch xoắn tử cung của nguyên bào nuôi bị suy giảm làm giảm tưới máu nhau thai, dẫn đến giải phóng các yếu tố kháng sinh mạch máu vào tuần hoàn mẹ gây tăng huyết áp và tổn thương đa cơ quan.
- Thai chậm phát triển trong tử cung (IUGR): Suy giảm diện tích bề mặt trao đổi chất hoặc xơ hóa mạch máu gai nhau khiến thai nhi không nhận đủ oxy và dinh dưỡng.
- Nhau bong non và nhau tiền đạo: Các tai biến sản khoa cấp cứu đe dọa trực tiếp tính mạng của cả sản phụ và thai nhi do xuất huyết ồ ạt.