Mục tiêu phát triển bền vững (Sustainable Development Goals - SDGs) là tập hợp 17 mục tiêu toàn cầu kèm theo 169 chỉ tiêu hành động cụ thể do Liên Hợp Quốc thông qua, nhằm giải quyết các thách thức cấp bách về kinh tế, xã hội và môi trường của nhân loại trên phạm vi toàn cầu đến năm 2030.
Bối cảnh lịch sử và khung Chương trình Nghị sự 2030
Vào tháng 9 năm 2015, tại Hội nghị Thượng đỉnh Liên Hợp Quốc ở New York, 193 quốc gia thành viên đã đồng thuận thông qua Nghị quyết mang tên "Biến đổi thế giới của chúng ta: Chương trình Nghị sự 2030 vì sự Phát triển Bền vững". Khung SDGs kế thừa và mở rộng toàn diện từ 8 Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ (MDGs) giai đoạn 2000-2015.
Khác với MDGs chỉ tập trung chủ yếu vào các nước đang phát triển, SDGs là một chương trình nghị sự phổ quát (universal) áp dụng bình đẳng cho mọi quốc gia phát triển và đang phát triển, dựa trên nguyên tắc nhân văn cao nhất: "Không để ai bị bỏ lại phía sau" (Leave No One Behind).
Cấu trúc 17 mục tiêu và 5 chữ P cốt lõi
Toàn bộ 17 mục tiêu phát triển bền vững được định hình xoay quanh 5 trụ cột tương hỗ (khung 5P):
- Con người (People - SDG 1 đến 5): Chấm dứt đói nghèo dưới mọi hình thức, đảm bảo an ninh lương thực, y tế toàn dân, giáo dục chất lượng và bình đẳng giới.
- Hành tinh (Planet - SDG 6, 12, 13, 14, 15): Bảo vệ các hệ sinh thái Trái Đất, gồm nước sạch vệ sinh, tiêu dùng sản xuất có trách nhiệm, hành động khí hậu, bảo tồn tài nguyên đại dương và phục hồi đa dạng sinh học trên cạn.
- Thịnh vượng (Prosperity - SDG 7 đến 11): Năng lượng sạch chi phí hợp lý, việc làm thỏa đáng và tăng trưởng kinh tế, công nghiệp đổi mới sáng tạo, giảm bất bình đẳng và phát triển đô thị bền vững.
- Hòa bình (Peace - SDG 16): Thúc đẩy xã hội hòa bình, công bằng, pháp quyền và xây dựng các thể chế minh bạch, vững mạnh.
- Đối tác (Partnership - SDG 17): Tăng cường quan hệ đối tác toàn cầu vì sự phát triển bền vững và huy động nguồn lực tài chính, công nghệ.
| Mục tiêu (SDG) | Tên mục tiêu | Nội dung trọng tâm |
|---|---|---|
| SDG 1 | Xóa nghèo | Chấm dứt mọi hình thức nghèo ở mọi nơi |
| SDG 3 | Sức khỏe và hạnh phúc | Bảo đảm cuộc sống khỏe mạnh và nâng cao phúc lợi cho mọi lứa tuổi |
| SDG 7 | Năng lượng sạch và giá cả hợp lý | Đảm bảo khả năng tiếp cận năng lượng đáng tin cậy, bền vững |
| SDG 13 | Hành động vì khí hậu | Khẩn cấp ứng phó với biến đổi khí hậu và các tác động của nó |
| SDG 17 | Hợp tác vì các mục tiêu | Tăng cường các phương thức thực hiện và hồi sinh đối tác toàn cầu |
Tương tác giữa các mục tiêu: Cộng hưởng và Đánh đổi
17 mục tiêu SDGs không tồn tại rời rạc mà tạo thành một mạng lưới liên kết phức tạp. Năm 2016, Måns Nilsson và cộng sự đã đề xuất thang đo 7 điểm (từ -3 đến +3) để lượng hóa tính chất tương tác:
- Cộng hưởng tích cực (+1 đến +3): Việc thúc đẩy một mục tiêu này sẽ hỗ trợ mạnh mẽ mục tiêu khác (ví dụ: đầu tư vào năng lượng tái tạo SDG 7 giúp trực tiếp giảm phát thải khí nhà kính SDG 13 và cải thiện chất lượng không khí cho sức khỏe SDG 3).
- Đánh đổi tiêu cực (-1 đến -3): Nỗ lực đạt được mục tiêu này có thể gây áp lực lên mục tiêu khác nếu không có quy hoạch tích hợp (ví dụ: mở rộng diện tích nông nghiệp để đạt SDG 2 xóa đói có thể dẫn đến phá rừng làm suy thoái đa dạng sinh học SDG 15).
Mục tiêu Net Zero và chuyển dịch năng lượng
Trong khuôn khổ SDG 13 và Thỏa thuận Paris về Biến đổi Khí hậu, cộng đồng quốc tế hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng không (Net Zero) vào năm 2050 nhằm giới hạn mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu không vượt quá 1.5 °C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Khái niệm cân bằng phát thải ròng được định nghĩa toán học:
Trong đó lượng phát thải khí nhà kính từ các hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch và công nghiệp phải được triệt tiêu hoàn toàn bởi lượng hấp thụ tương ứng thông qua phục hồi rừng tự nhiên và công nghệ thu giữ lưu trữ carbon (CCUS).
Thách thức thực thi và giám sát chỉ số
Hệ thống giám sát SDGs sử dụng 231 chỉ số thống kê chuẩn hóa do Ban Thống kê Liên Hợp Quốc điều phối. Các rào cản lớn nhất hiện nay gồm thiếu hụt nguồn tài chính đầu tư công nghệ xanh (ước tính khoảng trống tài chính toàn cầu lên tới hàng nghìn tỷ USD mỗi năm), xung đột địa chính trị và sự suy giảm chất lượng dữ liệu thống kê tại các quốc gia chậm phát triển.