Hẹp tắc động mạch nội sọ là gì? Cơ chế và điều trị

Tiếng Anhintracranial arterial stenosis

Tên gọi kháchẹp động mạch nội sọhẹp xơ vữa động mạch nội sọHTĐMNSICAS

Hẹp tắc động mạch nội sọ là tình trạng thu hẹp lòng mạch hoặc bít tắc hoàn toàn một hay nhiều động mạch lớn bên trong hộp sọ, làm giảm lưu lượng máu nuôi não và gây nguy cơ cao đột quỵ thiếu máu não, trong đó căn nguyên phổ biến nhất là xơ vữa động mạch.

Khoa học y - dược Cập nhật 20/11/2026

Hẹp tắc động mạch nội sọ là tình trạng thu hẹp lòng mạch hoặc bít tắc hoàn toàn một hay nhiều động mạch lớn nằm bên trong hộp sọ, làm suy giảm lưu lượng máu nuôi nhu mô não và gây nguy cơ cao xảy ra cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ thiếu máu não. Trên lâm sàng, căn nguyên chiếm ưu thế là hẹp xơ vữa động mạch nội sọ (intracranial atherosclerotic stenosis, ICAS), hay gọi rộng hơn là bệnh lý xơ vữa động mạch nội sọ (intracranial atherosclerotic disease, ICAD), bên cạnh các nguyên nhân không do xơ vữa ít gặp hơn. Mục từ này trình bày bản chất thuật ngữ, đặc điểm dịch tễ học quốc tế và tại Việt Nam, cơ chế bệnh sinh, phương pháp chẩn đoán hình ảnh, các khuyến cáo điều trị hiện hành, bằng chứng từ những thử nghiệm lâm sàng cột mốc cũng như các vấn đề còn mở của bệnh lý này.

Khái niệm, phạm vi thuật ngữ và vị trí tổn thương

Trong y văn tiếng Việt, cụm từ hẹp tắc động mạch nội sọ (thường gặp viết tắt là HTĐMNS trong các báo cáo lâm sàng trong nước) bao hàm cả hai mức độ tổn thương lòng mạch: hẹp một phần khẩu kính động mạch và tắc nghẽn hoàn toàn dòng chảy. Khi phân loại theo căn nguyên, phần lớn các nghiên cứu dịch tễ và thử nghiệm lâm sàng tập trung vào nhóm do mảng xơ vữa tích tụ trên thành động mạch lớn nội sọ. Tuy nhiên, việc phân biệt căn nguyên là yêu cầu bắt buộc trong thực hành thần kinh học vì chiến lược điều trị giữa nhóm xơ vữa và nhóm không do xơ vữa khác nhau về bản chất.

Các mạch máu đích của tình trạng này bao gồm những thân động mạch lớn thuộc cả hai hệ tuần hoàn não:

  • Hệ tuần hoàn não trước: đoạn nội sọ của động mạch cảnh trong, động mạch não giữa và động mạch não trước.
  • Hệ tuần hoàn não sau: đoạn nội sọ của động mạch đốt sống, động mạch thân nền và động mạch não sau.

Ngoài xơ vữa động mạch, hẹp tắc động mạch nội sọ còn có thể bắt nguồn từ các căn nguyên không do xơ vữa, bao gồm bóc tách động mạch nội sọ, viêm mạch hệ thần kinh trung ương, bệnh Moyamoya hoặc hội chứng co thắt mạch máu não có hồi phục. Những nguyên nhân này thường được cân nhắc ở người bệnh trẻ tuổi, không có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch kinh điển, hoặc có hình thái tổn thương mạch máu đặc thù trên chẩn đoán hình ảnh.

Dịch tễ học và gánh nặng bệnh tật

Theo bài tổng quan của Gutierrez và cộng sự (2022) trên The Lancet Neurology, hẹp xơ vữa động mạch nội sọ là một trong những nguyên nhân thường gặp nhất gây đột quỵ thiếu máu não trên toàn cầu và gắn với nguy cơ tái phát đột quỵ thuộc nhóm cao nhất so với các căn nguyên đột quỵ khác. Đáng chú ý, ngay cả khi bệnh nhân được điều trị nội khoa tích cực, nguy cơ đột quỵ tái phát trong 1 năm vẫn duy trì ở mức cao và có thể vượt quá 20% ở nhóm hẹp nặng từ 70% đến 99% (Gutierrez và cs., 2022).

Bệnh lý này thể hiện sự chênh lệch dịch tễ học rõ rệt giữa các nhóm chủng tộc và khu vực địa lý. Theo Gutierrez và cộng sự (2022), hẹp xơ vữa động mạch nội sọ phổ biến hơn đáng kể ở người gốc Á, người gốc Phi và người gốc Mỹ Latinh so với người da trắng tại châu Âu và Hoa Kỳ. Không chỉ dừng lại ở thể có triệu chứng, hẹp xơ vữa động mạch nội sọ không triệu chứng cũng ngày càng được nhận diện là yếu tố nguy cơ quan trọng của nhồi máu não thầm lặng, suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ (Gutierrez và cs., 2022).

Tại khu vực châu Á nói chung và Việt Nam nói riêng, hẹp xơ vữa động mạch nội sọ được ghi nhận là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ thiếu máu não (Vương Xuân Trung và Mai Duy Tôn, 2023). Trong một nghiên cứu mô tả cắt ngang tại Trung tâm Đột quỵ Bệnh viện Bạch Mai thực hiện từ tháng 4 đến tháng 12 năm 2022, Vương Xuân Trung và Mai Duy Tôn (2023) ghi nhận tỷ lệ bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não do hẹp xơ vữa động mạch nội sọ có kết cục lâm sàng xấu tại ngày thứ 90 — được định nghĩa bằng thang điểm Rankin sửa đổi (modified Rankin Scale, mRS) từ 3 điểm trở lên — đạt 27,8%. Dữ liệu này cho thấy gánh nặng tàn tật đáng kể của bệnh ngay cả tại tuyến chuyên sâu về đột quỵ ở Việt Nam.

Cơ chế bệnh sinh gây đột quỵ thiếu máu não

Khác với một số căn nguyên đột quỵ đơn cơ chế, hẹp tắc động mạch nội sọ do xơ vữa gây thiếu máu nhu mô não thông qua bốn cơ chế sinh lý bệnh chính, và trên một người bệnh các cơ chế này có thể cùng tồn tại hoặc chồng lấp (Gutierrez và cs., 2022):

Cơ chế bệnh sinh Bản chất sinh lý bệnh Đặc điểm tổn thương thường gặp
Thuyên tắc động mạch đến động mạch (artery-to-artery embolism) Mảnh vỡ từ mảng xơ vữa không ổn định hoặc huyết khối bám trên bề mặt mảng xơ vữa bong ra, trôi theo dòng máu xuống các nhánh xa hơn. Ổ nhồi máu vỏ não hoặc dưới vỏ nhiều ổ nằm trong vùng chi phối của động mạch bị hẹp.
Giảm tưới máu huyết động (hemodynamic hypoperfusion) Mức độ hẹp nặng làm tụt áp lực tưới máu đoạn xa; khi hệ tuần hoàn bàng hệ không đủ bù trừ, nhu mô não thiếu máu cục bộ. Nhồi máu vùng ranh giới (watershed / borderzone) giữa các vùng cấp máu động mạch lớn.
Tắc lỗ xuất phát nhánh xuyên (perforator ostial occlusion) Mảng xơ vữa trên thành động mạch mẹ phát triển lan trùm hoặc gây bít tắc trực tiếp lỗ xuất phát của các nhánh động mạch xuyên nhỏ. Nhồi máu sâu dưới vỏ (hạch nền, thân não) có hình thái dễ nhầm với nhồi máu ổ khuyết do bệnh mạch máu nhỏ.
Huyết khối tắc mạch tại chỗ (in situ thrombotic occlusion) Mảng xơ vữa nứt vỡ kích hoạt hình thành cục huyết khối cấp tính lấp kín hoàn toàn lòng động mạch ngay tại vị trí hẹp sẵn có. Tắc hoàn toàn thân động mạch lớn nội sọ, thường gây diện nhồi máu rộng nếu tuần hoàn bàng hệ kém.

Việc nhận diện cơ chế bệnh sinh mang ý nghĩa tiên lượng rõ rệt. Trong nghiên cứu tại Trung tâm Đột quỵ Bệnh viện Bạch Mai (Vương Xuân Trung và Mai Duy Tôn, 2023), nhóm bệnh nhân đột quỵ xảy ra theo cơ chế huyết khối tại vị trí hẹp hoặc huyết tắc động mạch đến động mạch có liên quan đến nguy cơ kết cục xấu tại ngày thứ 90 cao hơn (tỷ suất chênh OR = 1,186; khoảng tin cậy 95% từ 1,013 đến 1,388; p = 0,034). Ngược lại, trong cùng nghiên cứu quan sát này, việc sử dụng liệu pháp kháng kết tập tiểu cầu kép có liên quan với giảm nguy cơ kết cục xấu tại ngày thứ 90 (OR = 0,732; khoảng tin cậy 95% từ 0,617 đến 0,866; p < 0,001).

Chẩn đoán hình ảnh và phân tầng nguy cơ

Chẩn đoán xác định vị trí, mức độ hẹp và bản chất tổn thương của hẹp tắc động mạch nội sọ dựa vào các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh mạch máu não. Theo tổng quan của Gutierrez và cộng sự (2022), thực hành truyền thống chủ yếu dựa trên các phương pháp đánh giá hình thái lòng mạch, trong khi các kỹ thuật chụp thành mạch độ phân giải cao đang bổ sung thông tin quan trọng về đặc điểm mảng xơ vữa và nguy cơ tái phát.

Kỹ thuật hình ảnh Đối tượng khảo sát chính Vai trò và đặc điểm nổi bật
Chụp cộng hưởng từ mạch máu (magnetic resonance angiography, MRA) Lòng mạch nội sọ Phương pháp không xâm lấn, không sử dụng bức xạ ion hóa; thường dùng sàng lọc và theo dõi, kết hợp đánh giá đồng thời nhu mô não.
Chụp cắt lớp vi tính mạch máu (computed tomography angiography, CTA) Lòng mạch nội sọ và mảng vôi hóa Thực hiện nhanh trong bối cảnh đột quỵ cấp, đánh giá tốt giải phẫu động mạch lớn và tuần hoàn bàng hệ.
Chụp mạch số hóa xóa nền (digital subtraction angiography, DSA) Lòng mạch nội sọ và động học dòng chảy Phương pháp xâm lấn, có độ phân giải không gian và thời gian cao để xác định chính xác mức độ hẹp khi cân nhắc can thiệp nội mạch.
Cộng hưởng từ thành mạch độ phân giải cao (high-resolution vessel wall MRI, HR-VWI) Thành mạch và cấu trúc mảng xơ vữa Cho phép khảo sát đặc điểm mảng xơ vữa, giúp phân biệt xơ vữa với căn nguyên không xơ vữa và nhận diện phân nhóm nguy cơ tái phát cao (Gutierrez và cs., 2022).

Việc chỉ dựa đơn thuần vào tỷ lệ phần trăm hẹp lòng mạch có giới hạn nhất định, bởi hai tổn thương cùng mức độ hẹp có thể có cấu trúc mảng xơ vữa, mức độ viêm thành mạch và khả năng bù trừ bàng hệ hoàn toàn khác nhau. Do đó, đánh giá toàn diện kết hợp giữa hình ảnh lòng mạch, hình ảnh nhu mô não và khảo sát thành mạch (khi có điều kiện) giúp làm rõ hơn cơ chế gây đột quỵ và phân tầng nguy cơ.

Nguyên tắc điều trị theo hướng dẫn hiện hành

Tính đến các hướng dẫn quốc tế lớn ban hành năm 2021 và 2022, trụ cột điều trị dự phòng thứ phát cho bệnh nhân đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua do hẹp xơ vữa động mạch nội sọ là điều trị nội khoa tích cực, kết hợp thuốc chống huyết khối với kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ mạch máu.

Liệu pháp chống huyết khối

  • Ưu tiên kháng kết tập tiểu cầu thay vì chống đông đường uống: Hướng dẫn của Tổ chức Đột quỵ châu Âu (European Stroke Organisation, ESO) năm 2022 khuyến cáo không sử dụng thường quy thuốc chống đông đường uống thay cho thuốc kháng kết tập tiểu cầu ở bệnh nhân bệnh lý xơ vữa động mạch nội sọ có triệu chứng, dựa trên mức bằng chứng trung bình (Psychogios và cs., 2022).
  • Kháng kết tập tiểu cầu kép ngắn hạn: Theo hướng dẫn dự phòng đột quỵ thứ phát năm 2021 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA), đối với bệnh nhân có đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua trong vòng 30 ngày do hẹp nặng từ 70% đến 99% động mạch nội sọ lớn, việc bổ sung clopidogrel liều 75 mg/ngày vào aspirin trong thời gian tối đa 90 ngày được xem là hợp lý nhằm giảm nguy cơ tái phát; còn đối với hẹp từ 50% đến 99% nói chung, hướng dẫn khuyến cáo aspirin 325 mg/ngày ưu tiên hơn warfarin (Kleindorfer và cs., 2021). Tương tự, hướng dẫn ESO (2022) gợi ý sử dụng liệu pháp kháng kết tập tiểu cầu kép ngắn hạn, thường trong 90 ngày, dựa trên bằng chứng mức thấp kết hợp đồng thuận chuyên gia, sau đó chuyển sang đơn trị liệu kháng kết tập tiểu cầu (Psychogios và cs., 2022).

Kiểm soát yếu tố nguy cơ mạch máu

Hướng dẫn AHA/ASA năm 2021 khuyến cáo ở bệnh nhân đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua do hẹp động mạch nội sọ từ 50% đến 99% cần duy trì huyết áp tâm thu dưới 140 mmHg, áp dụng liệu pháp statin cường độ cao và duy trì hoạt động thể lực tối thiểu ở mức trung bình (Kleindorfer và cs., 2021). Hướng dẫn ESO (2022) cũng nhấn mạnh vai trò của kiểm soát chặt tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và lối sống, đồng thời lưu ý rằng các thử nghiệm ngẫu nhiên thiết kế riêng biệt chỉ cho từng đích kiểm soát yếu tố nguy cơ trong bệnh lý xơ vữa động mạch nội sọ vẫn còn hạn chế (Psychogios và cs., 2022).

Vị trí của can thiệp nội mạch và phẫu thuật

Cả hướng dẫn AHA/ASA (2021) lẫn hướng dẫn ESO (2022) đều thống nhất không khuyến cáo can thiệp nội mạch (nong bóng và/hoặc đặt stent động mạch nội sọ) làm lựa chọn điều trị đầu tay cho bệnh nhân hẹp xơ vữa động mạch nội sọ có triệu chứng, kể cả nhóm hẹp nặng từ 70% đến 99%, do nguy cơ biến chứng quanh thủ thuật vượt trội lợi ích trong các thử nghiệm ngẫu nhiên lớn (Kleindorfer và cs., 2021; Psychogios và cs., 2022). Hướng dẫn ESO (2022) cũng nêu rõ bằng chứng hiện có không ủng hộ phẫu thuật bắc cầu mạch máu não làm phương pháp điều trị bước đầu (Psychogios và cs., 2022).

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng cột mốc

Sự chuyển dịch từ dùng thuốc chống đông và đặt stent sớm sang điều trị nội khoa tích cực — cùng câu hỏi mới về nong bóng không đặt stent thường quy — được định hình trực tiếp bởi bốn thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng lớn dưới đây:

Thử nghiệm (năm) Quần thể và thiết kế So sánh can thiệp Kết quả chính
WASID (Chimowitz và cs., 2005) 569 bệnh nhân hẹp 50%–99% có triệu chứng; mù đôi, theo dõi trung bình 1,8 năm. Warfarin (INR mục tiêu 2,0–3,0) so với aspirin 1300 mg/ngày. Tiêu chí chính tương đương (khoảng 22% ở hai nhóm), nhưng warfarin tăng tử vong (9,7% so với 4,3%; p = 0,02), xuất huyết nặng (8,3% so với 3,2%; p = 0,01) và nhồi máu cơ tim hoặc đột tử (7,3% so với 2,9%; p = 0,02).
SAMMPRIS (Chimowitz và cs., 2011) 451 bệnh nhân đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua gần đây do hẹp 70%–99%; dừng tuyển sớm. Đặt stent Wingspan cộng nội khoa tích cực so với nội khoa tích cực đơn thuần. Đột quỵ hoặc tử vong trong 30 ngày: 14,7% ở nhóm stent (12,5% không tử vong; 2,2% tử vong) so với 5,8% ở nhóm nội khoa (5,3% đột quỵ không tử vong; 0,4% tử vong không do đột quỵ; p = 0,002). Sau 30 ngày, mỗi nhóm có 13 ca đột quỵ cùng vùng chi phối.
CASSISS (Gao và cs., 2022) 358 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn (trong 380 người tuyển; 176 stent, 182 nội khoa; tuổi trung bình 56,3 năm) tại 8 trung tâm ở Trung Quốc; khởi phát triệu chứng ít nhất 3 tuần trước đó. Đặt stent cộng nội khoa so với nội khoa đơn thuần. Tiêu chí chính (đột quỵ hoặc tử vong trong 30 ngày, hoặc đột quỵ vùng mạch đích từ sau 30 ngày đến 1 năm): 8,0% so với 7,2% (HR = 1,10; KTC 95% 0,52–2,35; p = 0,82) — không khác biệt có ý nghĩa thống kê.
BASIS (Sun và cs., 2024) 501 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn (trong 512 người phân ngẫu nhiên; tuổi 35–80, trung bình 58,0 năm) hẹp 70%–99% có triệu chứng tại 31 trung tâm ở Trung Quốc; nhãn mở, đánh giá kết cục mù. Nong bóng dưới mức tối đa không đặt stent thường quy (chỉ cho phép đặt stent cứu vãn khi có bóc tách hạn chế dòng chảy) cộng nội khoa tích cực so với nội khoa tích cực đơn thuần. Tiêu chí gộp trong 12 tháng: 4,4% ở nhóm nong bóng cộng nội khoa so với 13,5% ở nhóm nội khoa đơn thuần (HR = 0,32; KTC 95% 0,16–0,63; p < 0,001). Biến chứng thủ thuật gặp ở 17,4% bệnh nhân nhóm nong bóng, gồm 14,5% bóc tách động mạch.

Diễn tiến của bốn thử nghiệm này cho thấy rõ quy luật phát triển của bằng chứng trong lĩnh vực hẹp tắc động mạch nội sọ. WASID (2005) loại bỏ ưu tiên dùng warfarin thay aspirin; SAMMPRIS (2011) chứng minh đặt stent bước đầu làm tăng vọt biến cố trong 30 ngày đầu; CASSISS (2022) cho thấy ngay cả khi chọn lọc bệnh nhân muộn hơn (từ 3 tuần sau khởi phát triệu chứng) tại các trung tâm có kinh nghiệm cao ở Trung Quốc, việc thêm đặt stent vẫn không cải thiện kết cục so với điều trị nội khoa đơn thuần. Đến năm 2024, thử nghiệm BASIS mở ra hướng nghiên cứu mới với chiến lược nong bóng dưới mức tối đa không đặt stent thường quy (chỉ cho phép đặt stent cứu vãn khi có bóc tách hạn chế dòng chảy), song kết quả này cần được diễn giải thận trọng cùng các giới hạn về thiết kế và tính khái quát.

So sánh hẹp tắc động mạch nội sọ và hẹp động mạch cảnh ngoài sọ

Mặc dù cùng chia sẻ nền tảng bệnh lý xơ vữa mạch máu não, hẹp tắc động mạch nội sọ và hẹp động mạch cảnh ngoài sọ khác biệt đáng kể về dịch tễ học, đặc điểm giải phẫu và vai trò của tái thông mạch máu:

Tiêu chí so sánh Hẹp tắc động mạch nội sọ Hẹp động mạch cảnh ngoài sọ
Phân bố dịch tễ Phổ biến hơn ở người gốc Á, gốc Phi và gốc Mỹ Latinh (Gutierrez và cs., 2022). Chiếm tỷ lệ nổi trội hơn trong các quần thể người da trắng ở châu Âu và Hoa Kỳ (Gutierrez và cs., 2022).
Đặc điểm giải phẫu thành mạch Động mạch nằm trong khoang dưới nhện, thành mạch mỏng hơn, có nhiều nhánh xuyên nhỏ đi trực tiếp vào thân não và hạch nền. Động mạch nằm ngoài sọ ở vùng cổ, đường kính lớn hơn, dễ tiếp cận bằng phẫu thuật mở hoặc đặt stent.
Vai trò tái thông bước đầu Không khuyến cáo đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu làm điều trị đầu tay; ưu tiên điều trị nội khoa tích cực (Kleindorfer và cs., 2021; Psychogios và cs., 2022). Phẫu thuật bóc nội mạc hoặc đặt stent động mạch cảnh có chỉ định rõ trong các nhóm hẹp nặng có triệu chứng thích hợp.

Hạn chế, điều kiện áp dụng và các vấn đề còn mở

Các kết luận và khuyến cáo về hẹp tắc động mạch nội sọ có những phạm vi áp dụng nghiêm ngặt và còn nhiều câu hỏi chưa được giải quyết dứt điểm tính đến năm 2024:

  • Phạm vi căn nguyên: Toàn bộ các thử nghiệm lớn (WASID, SAMMPRIS, CASSISS, BASIS) và khuyến cáo của AHA/ASA (2021), ESO (2022) đều chỉ áp dụng cho hẹp do xơ vữa động mạch. Không thể ngoại suy máy móc phác đồ này sang các trường hợp hẹp tắc nội sọ không do xơ vữa như bóc tách động mạch, viêm mạch thần kinh trung ương hay bệnh Moyamoya.
  • Thận trọng với bằng chứng nong bóng từ BASIS (2024): Dù BASIS ghi nhận mức giảm rõ rệt tiêu chí gộp trong 12 tháng (4,4% so với 13,5%) với chiến lược nong bóng không đặt stent thường quy (cho phép đặt stent cứu vãn khi có bóc tách hạn chế dòng chảy), thử nghiệm có thiết kế nhãn mở, thực hiện hoàn toàn trên quần thể bệnh nhân tại Trung Quốc, và tỷ lệ biến chứng thủ thuật đạt 17,4% (trong đó bóc tách động mạch chiếm 14,5%; Sun và cs., 2024). Do các hướng dẫn lớn của AHA/ASA (2021) và ESO (2022) ban hành trước khi BASIS công bố, vai trò của chiến lược này trong thực hành toàn cầu vẫn đang chờ các nghiên cứu kiểm chứng đa chủng tộc và cập nhật hướng dẫn chính thức.
  • Khoảng trống về hẹp không triệu chứng và phân nhóm nguy cơ cao: Dù hẹp động mạch nội sọ không triệu chứng có liên quan đến nhồi máu não thầm lặng và suy giảm nhận thức (Gutierrez và cs., 2022), chiến lược tầm soát, ngưỡng can thiệp và phác đồ dự phòng tối ưu cho nhóm này vẫn chưa có đồng thuận mạnh như nhóm có triệu chứng. Tương tự, việc cá thể hóa điều trị cho nhóm thất bại với điều trị nội khoa tích cực vẫn còn đang được nghiên cứu.
  • Dữ liệu dịch tễ tại Việt Nam: Các công bố trong nước như nghiên cứu tại Trung tâm Đột quỵ Bệnh viện Bạch Mai (Vương Xuân Trung và Mai Duy Tôn, 2023) cung cấp bằng chứng giá trị ở quy mô trung tâm chuyên sâu, nhưng vẫn cần thêm dữ liệu đa trung tâm và theo dõi dài hạn để phản ánh đầy đủ bức tranh dịch tễ học và đáp ứng điều trị trên phạm vi toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao hẹp tắc động mạch nội sọ lại phổ biến hơn ở người châu Á?

Theo bài tổng quan của Gutierrez và cộng sự (2022) trên The Lancet Neurology, hẹp xơ vữa động mạch nội sọ phổ biến hơn đáng kể ở các quần thể người gốc Á, gốc Phi và gốc Mỹ Latinh so với người da trắng tại châu Âu và Hoa Kỳ. Trong các nghiên cứu tại Việt Nam, như báo cáo tại Bệnh viện Bạch Mai của Vương Xuân Trung và Mai Duy Tôn (2023), đây cũng được ghi nhận là một trong những căn nguyên hàng đầu gây đột quỵ thiếu máu não.

Bệnh nhân hẹp nặng động mạch nội sọ có cần đặt stent ngay không?

Các hướng dẫn hiện hành của AHA/ASA (Kleindorfer và cs., 2021) và ESO (Psychogios và cs., 2022) đều không khuyến cáo đặt stent động mạch nội sọ làm phương pháp điều trị đầu tay, kể cả ở nhóm hẹp nặng từ 70% đến 99% có triệu chứng. Các thử nghiệm ngẫu nhiên lớn như SAMMPRIS (2011) và CASSISS (2022) cho thấy đặt stent không mang lại lợi ích vượt trội và có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ hoặc tử vong quanh thủ thuật so với điều trị nội khoa tích cực.

Thuốc chống đông đường uống có hiệu quả hơn thuốc kháng kết tập tiểu cầu trong hẹp động mạch nội sọ không?

Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi WASID trên 569 bệnh nhân (Chimowitz và cs., 2005) cho thấy warfarin không vượt trội hơn aspirin về tiêu chí phòng ngừa đột quỵ nhưng làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong (9,7% so với 4,3%) và xuất huyết nặng (8,3% so với 3,2%). Do đó, hướng dẫn ESO (2022) khuyến cáo không sử dụng thường quy thuốc chống đông đường uống thay cho liệu pháp kháng kết tập tiểu cầu trong hẹp xơ vữa động mạch nội sọ có triệu chứng.

Kỹ thuật nong bóng không đặt stent thường quy có thay đổi khuyến cáo điều trị chưa?

Thử nghiệm BASIS tại 31 trung tâm ở Trung Quốc (Sun và cs., 2024) ghi nhận chiến lược nong bóng dưới mức tối đa không đặt stent thường quy (chỉ cho phép đặt stent cứu vãn khi có bóc tách hạn chế dòng chảy) cộng điều trị nội khoa tích cực giảm tiêu chí gộp trong 12 tháng xuống 4,4% so với 13,5% ở nhóm nội khoa đơn thuần. Tuy nhiên, biến chứng thủ thuật vẫn chiếm 17,4% (gồm 14,5% bóc tách động mạch), nghiên cứu chỉ thực hiện trên quần thể Trung Quốc theo thiết kế nhãn mở, và tính đến 2024 kết quả này chưa được tích hợp vào các hướng dẫn quốc tế của AHA/ASA (2021) hay ESO (2022).

Tài liệu tham khảo

  1. Kleindorfer, D. O., Towfighi, A., Chaturvedi, S., et al. (2021). 2021 Guideline for the Prevention of Stroke in Patients With Stroke and Transient Ischemic Attack: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association. Stroke, 52(7), e364–e467. DOI: 10.1161/STR.0000000000000375
  2. Psychogios, M., Brehm, A., López-Cancio, E., et al. (2022). European Stroke Organisation guidelines on treatment of patients with intracranial atherosclerotic disease. European Stroke Journal, 7(3), XLII–LXXX. DOI: 10.1177/23969873221099715
  3. Gutierrez, J., Turan, T. N., Hoh, B. L., & Chimowitz, M. I. (2022). Intracranial atherosclerotic stenosis: risk factors, diagnosis, and treatment. The Lancet Neurology, 21(4), 355–368. DOI: 10.1016/S1474-4422(21)00376-8
  4. Chimowitz, M. I., Lynn, M. J., Howlett-Smith, H., et al. (2005). Comparison of Warfarin and Aspirin for Symptomatic Intracranial Arterial Stenosis. New England Journal of Medicine, 352(13), 1305–1316. DOI: 10.1056/NEJMoa043033
  5. Chimowitz, M. I., Lynn, M. J., Derdeyn, C. P., et al. (2011). Stenting versus Aggressive Medical Therapy for Intracranial Arterial Stenosis. New England Journal of Medicine, 365(11), 993–1003. DOI: 10.1056/NEJMoa1105335
  6. Gao, P., Wang, T., Wang, D., et al. (2022). Effect of Stenting Plus Medical Therapy vs Medical Therapy Alone on Risk of Stroke and Death in Patients With Symptomatic Intracranial Stenosis: The CASSISS Randomized Clinical Trial. JAMA, 328(6), 534–542. DOI: 10.1001/jama.2022.12000
  7. Sun, X., Deng, Y., Zhang, Y., et al. (2024). Balloon Angioplasty vs Medical Management for Intracranial Artery Stenosis: The BASIS Randomized Clinical Trial. JAMA, 332(13), 1059–1069. DOI: 10.1001/jama.2024.12829
  8. Vương Xuân Trung, & Mai Duy Tôn (2023). Một số yếu tố ảnh hưởng tới kết cục lâm sàng bệnh nhân đột quỵ thiếu máu não do hẹp động mạch nội sọ. Tạp chí Nghiên cứu Y học, 168(7), 17–24. DOI: 10.52852/tcncyh.v168i7.1709