Bệnh bạch cầu lympho mạn tính (chronic lymphocytic leukemia, CLL) là bệnh lý ác tính hệ tạo máu thuộc nhóm rối loạn tăng sinh lympho bào tế bào B, đặc trưng bởi sự tích lũy tiến triển của các tế bào lympho B trưởng thành đơn dòng, bất thường về mặt chức năng trong tủy xương, máu ngoại vi, các hạch lympho và lách. Khác biệt với các thể bạch cầu cấp tính vốn diễn tiến bùng phát nhanh do sự tích tụ các tế bào non đầu dòng chưa biệt hóa, bệnh bạch cầu lympho mạn tính thường có quá trình phát triển âm thầm kéo dài qua nhiều năm, thường gặp ở người lớn tuổi với độ tuổi trung vị tại thời điểm chẩn đoán khoảng 70 tuổi đến 72 tuổi theo tổng quan của Hallek và cộng sự (2018) trên The Lancet. Nhờ những bước tiến vượt bậc trong sinh học phân tử và các liệu pháp nhắm trúng đích thế hệ mới, tiên lượng của bệnh nhân đã được cải thiện đáng kể với tỷ lệ sống tương đối sau 5 năm đạt khoảng 88% theo báo cáo dịch tễ học của Burger (2020) trên New England Journal of Medicine.
Bản chất sinh học và cơ chế bệnh sinh
Cơ chế bệnh sinh cốt lõi của bệnh bạch cầu lympho mạn tính xuất phát từ sự rối loạn cân bằng nội môi giữa tăng sinh tế bào và chết theo chương trình. Trái với nhận thức ban đầu xem đây thuần túy là bệnh lý tích lũy do tế bào không thể tự chết, các nghiên cứu sinh học tế bào hiện đại khẳng định bệnh là sự kết hợp phức tạp giữa khiếm khuyết con đường apoptosis và tình trạng tăng sinh động học liên tục của các phân nhóm tế bào ác tính trong các trung tâm sinh sản giả thuộc mô hạch và tủy xương.
Về mặt phân tử, tế bào ác tính biểu hiện quá mức protein chống chết theo chương trình BCL-2. Sự hiện diện áp đảo của BCL-2 giúp phong tỏa các tín hiệu tiền apoptotic nội sinh, bảo vệ tế bào ung thư khỏi các kích thích tổn thương tế bào và kéo dài tuổi thọ của dòng lympho B bệnh lý. Bên cạnh đó, con đường truyền tín hiệu qua thụ thể tế bào B (B-cell receptor, BCR) đóng vai trò sống còn trong việc duy trì khả năng sống sót và kích thích tăng sinh của tế bào bệnh. Tín hiệu kháng nguyên qua thụ thể tế bào B kích hoạt dòng thác kinase nội bào, đặc biệt là Bruton tyrosine kinase (BTK) và phosphoinositide 3-kinase (PI3K), dẫn truyền tín hiệu hoạt hóa các yếu tố phiên mã nội nhân thúc đẩy chu kỳ phân bào.
Môi trường vi mô xung quanh đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ tế bào lympho ác tính khỏi các áp lực đào thải miễn dịch tự nhiên và tác dụng của hóa chất điều trị. Các tế bào đệm mô liên kết, tế bào nuôi dạng tế bào lympho và các tế bào T phụ trợ trong vi môi trường tủy xương tiết ra hàng loạt cytokine cùng chemokine nhằm duy trì tổ chức bệnh lý và hỗ trợ sự sống còn của tế bào bệnh.
Đặc điểm miễn dịch tế bào và tiêu chuẩn chẩn đoán
Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định bệnh bạch cầu lympho mạn tính được chuẩn hóa quốc tế theo khuyến cáo của Nhóm Nghiên cứu Quốc tế về Bệnh bạch cầu Lympho mạn tính (iwCLL) do Hallek và cộng sự (2018) công bố trên tạp chí Blood. Yêu cầu chẩn đoán bắt buộc là sự hiện diện của một quần thể đơn dòng các tế bào lympho B trong máu ngoại vi với số lượng tuyệt đối đạt ít nhất 5 x 10^9 tế bào trên mỗi lít máu, kéo dài tối thiểu trong 3 tháng. Trong trường hợp số lượng tế bào lympho B lưu hành trong máu ngoại vi dưới ngưỡng 5 x 10^9 trên mỗi lít nhưng bệnh nhân có tổn thương hạch lympho phì đại và bằng chứng thâm nhiễm mô bệnh lý, tình trạng này được phân loại là u lympho tế bào nhỏ (small lymphocytic lymphoma, SLL).
Bên cạnh đó, trong thực hành huyết học lâm sàng cần phân biệt rõ bệnh với tình trạng tăng lympho B đơn dòng (monoclonal B-cell lymphocytosis, MBL). MBL được xác định khi số lượng tế bào lympho B đơn dòng trong máu ngoại vi dưới ngưỡng 5 x 10^9 trên mỗi lít và hoàn toàn không đi kèm phì đại hạch, không lách to, không có biểu hiện thiếu máu hay giảm tiểu cầu và không có các triệu chứng lâm sàng của bệnh lý ác tính.
Kỹ thuật đếm tế bào dòng chảy (flow cytometry) đa màu giữ vai trò quyết định trong việc thiết lập chẩn đoán thông qua việc xác định kiểu hình miễn dịch đặc trưng. Quần thể tế bào lympho ác tính biểu hiện kiểu hình phối hợp độc đáo: đồng biểu hiện kháng nguyên tế bào T là CD5 cùng với các dấu ấn bề mặt kinh điển của dòng tế bào B gồm CD19, CD20 (thường biểu hiện yếu) và CD23. Ngoài ra, tính chất đơn dòng của quần thể tế bào được khẳng định thông qua hiện tượng giới hạn biểu hiện một chuỗi nhẹ duy nhất là kappa hoặc lambda trên bề mặt tế bào.
Về mặt hình thái học, xét nghiệm lam máu ngoại vi cho thấy sự chiếm ưu thế của các tế bào lympho nhỏ có nhân tròn đồng nhất, chất nhiễm sắc cô đặc vón cục và bào tương rất hẹp. Một dấu hiệu hình thái kinh điển thường xuyên quan sát thấy là sự xuất hiện của các tế bào vỡ vụn trong quá trình phết lam máu do màng tế bào mỏng manh, tạo nên hình ảnh các vết bóng Gumprecht đặc trưng trên kính hiển vi.
Phân loại giai đoạn và đánh giá tiên lượng
Đánh giá giai đoạn lâm sàng giúp phân tầng nguy cơ và định hướng thái độ điều trị phù hợp cho từng cá thể người bệnh. Hiện nay, hai hệ thống phân loại giai đoạn kinh điển được ứng dụng rộng rãi trên toàn cầu là hệ thống phân loại của Rai và hệ thống phân loại của Binet.
Hệ thống phân loại do Rai và cộng sự đề xuất năm 1975 trên tạp chí Blood phân chia bệnh nhân thành năm nhóm giai đoạn từ 0 đến IV dựa trên mức độ thâm nhiễm lympho bào vào máu, tủy, cơ quan lympho và tình trạng suy tủy xương. Bệnh nhân giai đoạn 0 có tăng lympho bào đơn thuần trong máu và tủy xương, thuộc nhóm nguy cơ thấp. Giai đoạn I (kèm phì đại hạch) và giai đoạn II (kèm lách to hoặc gan to) thuộc nhóm nguy cơ trung bình. Phân nhóm nguy cơ cao bao gồm giai đoạn III khi có tình trạng thiếu máu với nồng độ hemoglobin dưới 110 g/L, và giai đoạn IV khi xuất hiện giảm tiểu cầu với số lượng dưới 100 x 10^9 tế bào trên mỗi lít.
Hệ thống phân loại do Binet và cộng sự đề xuất năm 1981 trên tạp chí Cancer và được Hallek và cộng sự (2018) chuẩn hóa đã tối ưu hóa tiêu chí lâm sàng thành ba giai đoạn thuận tiện cho thực hành:
| Giai đoạn | Đặc điểm lâm sàng và xét nghiệm | Phân tầng nguy cơ |
|---|---|---|
| Binet A | Tổn thương dưới 3 vùng hạch, không có thiếu máu nặng và không giảm tiểu cầu | Nguy cơ thấp |
| Binet B | Tổn thương từ 3 vùng hạch trở lên, không có thiếu máu nặng và không giảm tiểu cầu | Nguy cơ trung bình |
| Binet C | Hemoglobin dưới 100 g/L hoặc số lượng tiểu cầu dưới 100 x 10^9/L, không phụ thuộc số vùng hạch | Nguy cơ cao |
Bên cạnh phân giai đoạn lâm sàng, các chỉ dấu sinh học phân tử và di truyền tế bào đóng vai trò quyết định trong việc dự báo đáp ứng điều trị. Burger (2020) chỉ ra rằng kỹ thuật lai huỳnh quang tại chỗ (FISH) cho phép phát hiện các bất thường nhiễm sắc thể phổ biến gồm mất đoạn 13q, thêm nhiễm sắc thể 12 và mất đoạn 11q. Đặc biệt, mất đoạn nhánh ngắn nhiễm sắc thể 17 (mất đoạn 17p) liên quan trực tiếp đến đột biến hoặc mất đoạn gen ức chế khối u TP53. Các bệnh nhân mang tổn thương TP53 có tiên lượng xấu nhất và biểu hiện tình trạng kháng hoàn toàn với các phác đồ hóa trị liệu truyền thống dựa trên nền tảng alkyl hóa và dẫn xuất purine.
Tình trạng đột biến vùng biến đổi chuỗi nặng của globulin miễn dịch (IGHV) cũng là yếu tố tiên lượng sinh học then chốt được Hallek và cộng sự (2018) nhấn mạnh. Người bệnh thuộc nhóm IGHV không đột biến (được định nghĩa khi độ tương đồng trình tự đạt từ 98% trở lên so với trình tự dòng mầm) thường có diễn tiến bệnh tiến triển nhanh và thời gian sống thêm ngắn hơn đáng kể so với nhóm mang IGHV có đột biến (độ tương đồng dưới 98%).
Chiến lược can thiệp điều trị
Nguyên tắc điều trị hiện đại của bệnh bạch cầu lympho mạn tính tuân thủ chiến lược cá thể hóa dựa trên giai đoạn lâm sàng, triệu chứng toàn thân và đột biến phân tử. Đối với bệnh nhân ở giai đoạn sớm (Rai 0, Binet A) hoặc giai đoạn trung gian chưa có triệu chứng cơ năng, can thiệp điều trị sớm không đem lại lợi ích kéo dài thời gian sống còn toàn bộ so với chiến lược theo dõi chủ động định kỳ.
Theo hướng dẫn thực hành của iwCLL năm 2018 do Hallek và cộng sự công bố, chỉ định điều trị chỉ được đặt ra khi người bệnh có bằng chứng bệnh hoạt động tiến triển rõ rệt, bao gồm:
- Suy tủy xương tiến triển biểu hiện qua tình trạng thiếu máu nặng với hemoglobin dưới 100 g/L hoặc giảm tiểu cầu với số lượng dưới 100 x 10^9 tế bào trên mỗi lít không do nguyên nhân tự miễn.
- Lách to tiến triển, vượt quá bờ sườn hoặc gây chèn ép cơ học, hoặc các khối hạch lympho phì đại kích thước lớn từ 10 cm trở lên hoặc phát triển nhanh.
- Tốc độ tăng sinh tế bào ác tính nhanh, thể hiện qua thời gian tăng đôi số lượng lympho bào dưới 6 tháng hoặc số lượng lympho bào tăng trên 50% trong vòng 2 tháng.
- Xuất hiện các triệu chứng toàn thân (triệu chứng B) gồm sút cân không chủ ý trên 10% trọng lượng cơ thể trong vòng 6 tháng, sốt kéo dài trên 38 độ C không rõ căn nguyên nhiễm trùng trong ít nhất 2 tuần, hoặc đổ mồ hôi trộm ban đêm ướt đẫm kéo dài.
Tốc độ tăng đôi số lượng tế bào lympho bào (lymphocyte doubling time, LDT) được tính toán theo mô hình động học mũ dựa trên công thức:
Trong đó là số lượng lympho bào tại thời điểm ban đầu, là số lượng lympho bào sau khoảng thời gian quan sát . Khi thời gian tính toán được dưới 6 tháng, đây là dấu hiệu sinh học chỉ điểm quá trình nhân đôi ác tính gia tốc và là tiêu chuẩn xác lập bệnh đang hoạt động tiến triển.
Về lựa chọn điều trị, sự xuất hiện của các thuốc nhắm trúng đích phân tử đã tạo ra cuộc cách mạng trong kiểm soát bệnh. Các thuốc ức chế Bruton tyrosine kinase giúp ngăn chặn đường truyền tín hiệu sinh tồn BCR, mang lại khả năng kiểm soát bệnh lâu dài cho cả nhóm bệnh nhân mang đột biến bất lợi TP53. Bên cạnh đó, thuốc ức chế BCL-2 có tác dụng tái lập quá trình tự hủy tế bào theo chương trình. Thử nghiệm lâm sàng pha 3 CLL14 công bố năm 2020 của Al-Sawaf và cộng sự trên The Lancet Oncology khảo sát trên 432 bệnh nhân có bệnh nền đi kèm đã chứng minh phác đồ kết hợp chất ức chế BCL-2 venetoclax cùng kháng thể đơn dòng kháng CD20 obinutuzumab giúp đạt tỷ lệ sống thêm không bệnh tiến triển sau 24 tháng lên tới 88,2%, vượt trội rõ rệt so với mức 64,1% ở nhóm dùng chlorambucil kết hợp obinutuzumab.
Tại Việt Nam, các cơ sở huyết học đầu ngành đã tiếp cận và triển khai linh hoạt các phác đồ chuẩn mực quốc tế phù hợp với điều kiện nguồn lực. Nghiên cứu của Vũ Quang Hưng và cộng sự (2023) công bố trên Tạp chí Y học Việt Nam về kết quả điều trị bước một bệnh nhân lơ xê mi kinh dòng lympho tại Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương khẳng định các phác đồ hóa miễn dịch phối hợp đem lại tỷ lệ lui bệnh khả quan và cải thiện chất lượng sống cho các bệnh nhân có thể trạng phù hợp.
Tiến triển lâm sàng và biến chứng chuyển dạng Richter
Diễn tiến tự nhiên của bệnh bạch cầu lympho mạn tính rất đa dạng giữa các cá thể. Một tỷ lệ đáng kể người bệnh có thể chung sống hòa bình với bệnh trong nhiều thập kỷ mà không cần bất kỳ can thiệp dùng thuốc nào. Tuy nhiên, sự suy giảm miễn dịch dịch thể và miễn dịch qua trung gian tế bào tích lũy theo thời gian khiến bệnh nhân rất dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội, viêm phổi nặng và nhiễm trùng huyết tái diễn, là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu.
Biến chứng đáng lo ngại nhất trong diễn tiến bệnh là hiện tượng chuyển dạng ác tính thứ phát, hay còn gọi là hội chứng chuyển dạng Richter. Theo công bố của Hallek và cộng sự (2018), có khoảng 2% đến 10% bệnh nhân bạch cầu lympho mạn tính trong suốt quá trình theo dõi có thể xuất hiện sự chuyển dạng đột ngột sang một thể ung thư hạch có độ ác tính cao, phổ biến nhất là u lympho tế bào B lớn lan tỏa. Hội chứng Richter biểu hiện trên lâm sàng bằng tình trạng khối hạch to nhanh đột biến ở một vị trí khu trú, sốt cao kéo dài, sút cân suy kiệt nhanh chóng và nồng độ enzym lactate dehydrogenase huyết thanh tăng vọt. Đây là một biến cố lâm sàng nguy kịch đòi hỏi phải thực hiện sinh thiết hạch tức thì để chuyển đổi phác đồ sang đa hóa trị liều cao hoặc các liệu pháp tế bào tiên tiến.