Đột quỵ nhồi máu não cấp (Acute ischemic stroke - AIS) là một cấp cứu y khoa tối khẩn cấp xảy ra khi lưu lượng máu cung cấp cho một vùng nhu mô não bộ bị sụt giảm đột ngột hoặc tắc nghẽn hoàn toàn, thường do sự xuất hiện của cục máu đông (huyết khối tại chỗ hoặc thuyên tắc từ tim di chuyển lên). Tình trạng thiếu máu cục bộ gây thiếu hụt oxy và glucose trầm trọng, dẫn đến hoại tử mô thần kinh không hồi phục và suy giảm chức năng định khu thần kinh tương ứng.
Sinh Lý Bệnh Và Khái Niệm Vùng Tranh Tối Tranh Sáng
Ngay sau khi lòng mạch máu não bị tắc nghẽn, nhu mô não bị ảnh hưởng phân tách thành hai vùng rõ rệt:
- Vùng lõi nhồi máu (Ischemic Core): Khu vực trung tâm nơi lưu lượng máu giảm dưới ngưỡng 10 mL/100g/phút; màng tế bào mất hoàn toàn điện thế hoạt động, bơm ion Na⁺/K⁺-ATPase sụp đổ, ion Ca²⁺ ồ ạt tràn vào nội bào gây giải phóng độc tính glutamate và hoại tử tế bào không hồi phục trong vài phút.
- Vùng tranh tối tranh sáng (Ischemic Penumbra): Vùng nhu mô não bao quanh lõi nhồi máu nhận được một phần lượng máu tưới qua các nhánh tuần hoàn bàng hệ. Tế bào tại đây bị ức chế chức năng điện sinh học nhưng cấu trúc màng vẫn toàn vẹn và có khả năng cứu sống hoàn toàn nếu được tái thông mạch máu kịp thời.
Phân Loại Căn Nguyên Theo Tiêu Chuẩn TOAST
Hệ thống phân loại TOAST chia nhồi máu não thành năm nhóm căn nguyên sinh bệnh chính:
| Phân nhóm căn nguyên | Cơ chế bệnh sinh | Biện pháp chẩn đoán chuyên sâu |
|---|---|---|
| Xơ vữa động mạch lớn | Hình thành mảng xơ vữa gây hẹp nặng hoặc nứt vỡ tạo huyết khối tại động mạch cảnh trong hoặc động mạch đốt sống | Siêu âm Doppler mạch cảnh, chụp cắt lớp vi tính mạch máu (CTA) |
| Thuyên tắc từ tim (Cardioembolism) | Cục máu đông hình thành trong buồng tim (do rung nhĩ, hẹp van hai lá, suy tim nặng) di chuyển lên não gây tắc | Điện tâm đồ (ECG), Holter điện tim theo dõi 24–72 giờ, siêu âm tim qua thực quản |
| Tắc mạch nhỏ / Ổ khuyết (Lacunar) | Thoái hóa kính động mạch vi mạch xuyên sâu ở người tăng huyết áp hoặc đái tháo đường lâu năm | Tổn thương dưới vỏ đường kính dưới 15 mm trên phim cộng hưởng từ MRI sọ não |
| Căn nguyên xác định khác | Bóc tách động mạch cảnh/đốt sống, viêm mạch tự miễn, hội chứng tăng đông di truyền | Xét nghiệm kháng thể tự miễn, xét nghiệm đông máu chuyên sâu, chụp DSA |
| Không rõ căn nguyên (Cryptogenic) | Đột quỵ đã thăm dò đầy đủ nhưng không xác định được nguồn gốc hoặc có nhiều hơn một nguyên nhân cạnh tranh | Theo dõi nhịp tim kéo dài phát hiện rung nhĩ cơn kịch phát ẩn giấu |
Dấu Hiệu Nhận Biết Sớm Và Thăm Khám Cấp Cứu
Cộng đồng được khuyến cáo nhận diện nhanh triệu chứng đột quỵ qua dấu hiệu FAST:
- F (Face): Liệt mặt, méo miệng hoặc nụ cười bị lệch một bên.
- A (Arm): Yếu hoặc liệt tay, không thể nâng đều hai tay lên song song.
- S (Speech): Nói khó, nói ngọng, nói vô nghĩa hoặc không hiểu lời người khác nói.
- T (Time): Thời gian là yếu tố sống còn, phải gọi cấp cứu vận chuyển bệnh nhân ngay tới cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ chuyên sâu.
Phác Đồ Điều Trị Tái Thông Mạch Cấp Cứu
Chiến lược can thiệp tái tưới máu não hiện đại bao gồm hai phương pháp can thiệp then chốt:
- Thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch: Sử dụng Alteplase (rt-PA) với liều 0,9 mg/kg cho bệnh nhân đủ tiêu chuẩn nhập viện trong cửa sổ 4,5 giờ kể từ thời điểm khởi phát triệu chứng, sau khi đã loại trừ xuất huyết não trên phim chụp CT sọ não không cản quang.
- Can thiệp lấy huyết khối cơ học bằng dụng cụ: Đưa stent kéo huyết khối qua đường ống thông nội mạch để tái thông trực tiếp các nhánh động mạch lớn bị tắc (như đoạn M1 động mạch não giữa, động mạch thân nền) trong vòng 6 giờ đầu, và có thể mở rộng lên tới 24 giờ nếu đánh giá qua phần mềm chụp tưới máu não (CTP hoặc MRI DWI/PWI) còn bảo tồn vùng penumbra đáng kể.