Ít xâm lấn là phương pháp tiếp cận trong y học và ngoại khoa nhằm hạn chế tối đa tổn thương mô lành xung quanh, giảm kích thước vết mổ, rút ngắn thời gian hồi phục và giảm thiểu biến chứng sau can thiệp. Thay vì tạo đường mổ lớn như phẫu thuật mở truyền thống, các kỹ thuật ít xâm lấn sử dụng dụng cụ chuyên dụng luồn qua các đường rạch nhỏ hoặc lỗ tự nhiên của cơ thể dưới sự định hướng của hệ thống hình ảnh quang học và kỹ thuật số hiện đại.
Nguyên lý sinh học và cơ chế giảm chấn thương
Phẫu thuật mở truyền thống đòi hỏi đường rạch thành bụng hoặc khoang cơ thể đủ rộng để phẫu thuật viên quan sát trực tiếp và thao tác bằng tay. Quá trình này gây cắt đứt nhiều lớp cơ, mạch máu, thần kinh và làm tăng phản ứng viêm toàn thân. Ngược lại, kỹ thuật ít xâm lấn tiếp cận phẫu trường qua các cổng thao tác (trocar) có đường kính chỉ từ 3 mm đến 12 mm.
Việc bảo tồn tính toàn vẹn của thành cơ và mô mềm mang lại nhiều lợi ích sinh lý rõ rệt. Bệnh nhân chịu mức độ đau sau mổ thấp hơn, giảm nồng độ các chất chỉ điểm viêm như protein phản ứng C (C-reactive protein, CRP) và interleukin-6 (IL-6) trong huyết tương, giảm lượng máu mất trong mổ và bảo tồn tốt hơn chức năng miễn dịch qua trung gian tế bào.
Các phương thức can thiệp ít xâm lấn chủ yếu
1. Phẫu thuật nội soi (Laparoscopy và Endoscopy)
Phẫu thuật nội soi là trụ cột cơ bản của can thiệp ít xâm lấn. Trong phẫu thuật nội soi ổ bụng, khí carbon dioxide () được bơm vào khoang phúc mạc với áp lực thường duy trì từ 12 mmHg đến 15 mmHg để tạo không gian thao tác phẫu trường. Hệ thống camera độ phân giải cao phóng đại hình ảnh cấu trúc giải phẫu lên màn hình, giúp phẫu thuật viên bóc tách chính xác các cấu trúc vi thể.
2. Phẫu thuật có robot hỗ trợ (Robotic-assisted Surgery)
Hệ thống phẫu thuật robot cung cấp hình ảnh 3D nổi với độ phóng đại lên tới 10 lần và các cánh tay cơ học mô phỏng khớp cổ tay con người với 7 bậc tự do (degrees of freedom). Công nghệ này loại bỏ hoàn toàn hiện tượng run tay sinh lý của phẫu thuật viên, cho phép thực hiện các thao tác khâu nối và bóc tách tinh vi trong không gian chật hẹp như phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt tận gốc hoặc phẫu thuật van tim.
3. Can thiệp nội mạch và phẫu thuật qua lỗ tự nhiên
Can thiệp nội mạch (endovascular intervention) sử dụng dây dẫn và ống thông đưa qua động mạch đùi hoặc động mạch quay để đặt stent động mạch vành, nút mạch điều trị phình mạch não dưới hướng dẫn của máy chụp mạch số hóa xóa nền (DSA). Kỹ thuật phẫu thuật qua các lỗ tự nhiên (Natural Orifice Transluminal Endoscopic Surgery, NOTES) đưa ống nội soi qua dạ dày, âm đạo hoặc đại tràng để can thiệp ổ bụng mà hoàn toàn không để lại sẹo ngoài da.
Lợi ích lâm sàng và hạn chế kỹ thuật
Theo tổng quan hệ thống của Buia và cộng sự (2015), phẫu thuật nội soi làm giảm đáng kể tỷ lệ nhiễm trùng vết mổ, rút ngắn thời gian nằm viện trung bình và tạo điều kiện cho người bệnh trở lại sinh hoạt bình thường sớm hơn so với mổ mở. Về mặt thẩm mỹ, vết sẹo nhỏ giúp giảm nguy cơ thoát vị vết mổ thành bụng muộn.
Tuy nhiên, can thiệp ít xâm lấn tồn tại một số rào cản kỹ thuật quan trọng. Phẫu thuật viên mất cảm giác xúc giác trực tiếp (tactile feedback), thị trường bị giới hạn trong không gian 2D trên màn hình nội soi quy ước, và đòi hỏi đường cong học tập (learning curve) kéo dài. Chi phí đầu tư trang thiết bị ban đầu và vật tư tiêu hao cao hơn đáng kể so với phẫu thuật truyền thống.