Xoắn tinh hoàn (tiếng Anh: testicular torsion; hay còn gọi là xoắn thừng tinh) là một tình trạng cấp cứu ngoại khoa tối khẩn cấp trong chuyên ngành Tiết niệu - Nam học, xảy ra khi tinh hoàn xoay quanh trục tự do của thừng tinh, làm xoắn nghẹt các mạch máu nuôi dưỡng (động mạch tinh hoàn, đám rối tĩnh mạch hình dây leo pampiniform) và ống dẫn tinh. Sự tắc nghẽn hồi lưu tĩnh mạch tức thì dẫn đến phù nề ứ huyết dữ dội, nhanh chóng làm ngưng trệ dòng máu động mạch nuôi dưỡng, gây thiếu máu cục bộ cấp tính và dẫn tới hoại tử nhu mô tinh hoàn vĩnh viễn nếu không được phẫu thuật tháo xoắn kịp thời. Xoắn tinh hoàn có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng gặp phổ biến nhất ở lứa tuổi thanh thiếu niên quanh giai đoạn dậy thì (12 đến 18 tuổi). Bài viết này trình bày toàn diện về giải phẫu bệnh học dị tật quả lắc chuông, triệu chứng lâm sàng hội chứng bìu cấp, thang điểm TWIST, quy trình cấp cứu phẫu thuật và bảo tồn chức năng sinh sản nam giới.
Cơ chế bệnh sinh và dị tật giải phẫu "Quả lắc chuông"
Bình thường, tinh hoàn và mào tinh hoàn được cố định vững chắc vào mặt sau của bìu nhờ mạc treo tinh hoàn và dây chằng bìu (gubernaculum), với lớp bao tinh mạc (tunica vaginalis) chỉ bao bọc mặt trước và hai bên tinh hoàn. Khoảng 90% các ca xoắn tinh hoàn liên quan đến bất thường bẩm sinh gọi là Dị tật quả lắc chuông (Bell-clapper deformity):
- Bao tinh mạc bám bất thường lên quá cao trên thừng tinh, bao bọc hoàn toàn toàn bộ tinh hoàn, mào tinh và đoạn dưới thừng tinh bên trong khoang màng tinh hoàn.
- Điều này làm cho tinh hoàn bị treo lơ lửng tự do trong khoang bao tinh mạc tương tự như quả lắc bên trong chiếc chuông, dễ dàng tự xoay quanh trục thừng tinh khi có sự co thắt đột ngột của cơ bìu (cremaster muscle) do lạnh, chấn thương nhẹ hoặc cương cứng sinh lý lúc ngủ.
- Khi thừng tinh bị xoắn từ \(180^\circ\) đến \(720^\circ\) (1 đến 2 vòng), dòng chảy tĩnh mạch bị chặn trước tiên gây ứ máu tím đen, sau đó tắc hoàn toàn động mạch tinh hoàn dẫn đến hoại tử nhu mô sinh tinh (tế bào Sertoli và dòng tế bào mầm bị hủy hoại sau 4 - 6 giờ thiếu máu; tế bào Leydig tiết testosterone chịu đựng được khoảng 10 - 12 giờ).
Dấu hiệu lâm sàng và chẩn đoán phân biệt hội chứng bìu cấp
Bảng đối chiếu dưới đây giúp phân biệt xoắn tinh hoàn với các nguyên nhân đau bìu cấp tính khác:
| Đặc điểm lâm sàng | Xoắn tinh hoàn (Testicular Torsion) | Viêm mào tinh hoàn - Tinh hoàn cấp | Xoắn mấu phụ tinh hoàn (Appendix Torsion) |
|---|---|---|---|
| Tính chất khởi phát đau | Đau dữ dội, đột ngột từng cơn hoặc liên tục; thường xuất hiện lúc nửa đêm hoặc sáng sớm | Đau tăng dần từ từ qua 1 - 2 ngày, kèm sốt, tiểu buốt, tiểu rắt | Đau khu trú nhẹ đến vừa ở cực trên tinh hoàn |
| Tư thế và vị trí tinh hoàn | Tinh hoàn bị kéo co rút lên cao trong bìu, trục nằm ngang (do thừng tinh bị xoắn ngắn lại) | Tinh hoàn nằm ở vị trí bình thường, mào tinh hoàn sưng to dày cộm phía sau | Tinh hoàn nằm vị trí bình thường |
| Phản xạ cơ bìu (Cremasteric reflex) | Mất hoàn toàn phản xạ cơ bìu cùng bên (kích thích mặt trong đùi không thấy tinh hoàn co lên) | Phản xạ cơ bìu vẫn còn nguyên vẹn | Phản xạ cơ bìu còn nguyên vẹn |
| Nghiệm pháp Prehn (Nâng bìu lên cao) | Dấu hiệu Prehn âm tính (nâng bìu lên không đỡ đau hoặc đau tăng thêm) | Dấu hiệu Prehn dương tính (nâng bìu lên cảm thấy giảm đau rõ rệt) | Không thay đổi |
| Dấu hiệu "Đốm xanh" (Blue dot sign) | Không có | Không có | Có thể thấy đốm xanh tím ở cực trên tinh hoàn qua da bìu |
Thang điểm TWIST và Chẩn đoán hình ảnh
Thang điểm TWIST (Testicular Workup for Ischemia and Suspected Torsion) được áp dụng tại các khoa cấp cứu: Sưng tinh hoàn (2 điểm), Tinh hoàn cứng chắc (2 điểm), Mất phản xạ cơ bìu (1 điểm), Tinh hoàn co rút lên cao (1 điểm), Buồn nôn/Nôn (1 điểm). Tổng điểm 5 - 7 điểm cho phép chẩn đoán xác định xoắn tinh hoàn và chuyển mổ cấp cứu ngay mà không cần chờ siêu âm.
Siêu âm Doppler màu mạch máu bìu: Là phương tiện chẩn đoán cận lâm sàng giá trị nhất. Hình ảnh đặc trưng là sự mất hoàn toàn hoặc suy giảm nghiêm trọng tín hiệu dòng chảy mạch máu trong nhu mô tinh hoàn bên xoắn, kết hợp hình ảnh xoắn thừng tinh dạng "xoáy nước" (whirlpool sign). Tuy nhiên, tuyệt đối không được trì hoãn phẫu thuật cấp cứu để chờ đợi siêu âm nếu lâm sàng nghi ngờ cao.
Phác đồ cấp cứu và phẫu thuật
- Cửa sổ thời gian vàng: Can thiệp tháo xoắn trong vòng 6 giờ đầu cho tỷ lệ bảo tồn tinh hoàn thành công trên 90%; từ 6 - 12 giờ tỷ lệ cứu sống giảm còn 50%; sau 24 giờ tỷ lệ bảo tồn chỉ dưới 10% và tinh hoàn hầu hết bị hoại tử đen.
- Kỹ thuật tháo xoắn bằng tay (Manual Detorsion): Có thể thực hiện tạm thời tại phòng cấp cứu theo nguyên tắc "mở trang sách" (Open-book technique - xoay tinh hoàn từ trong ra ngoài). Nếu thành công bệnh nhân sẽ giảm đau tức thì, nhưng vẫn bắt buộc phải phẫu thuật cố định sau đó.
- Phẫu thuật thám sát và Cố định tinh hoàn (Orchiopexy): Rạch da bìu, tháo xoắn thừng tinh, ủ ấm bằng gạc nước muối sinh lý ấm trong 10 - 15 phút. Nếu tinh hoàn hồng hào trở lại, tiến hành khâu cố định tinh hoàn vào vách bìu bằng chỉ không tiêu 3 điểm. Bắt buộc khâu cố định dự phòng cả tinh hoàn bên đối diện trong cùng cuộc mổ vì dị tật quả lắc chuông thường có ở cả hai bên. Nếu tinh hoàn đã hoại tử đen hoàn toàn và không hồi phục sau khi ủ ấm, bắt buộc phải cắt bỏ tinh hoàn (Orchiectomy) để tránh hình thành kháng thể kháng tinh trùng tự miễn gây vô sinh cho tinh hoàn còn lại.