Tế bào lympho T và lympho B khác nhau ở điểm nào?

Lympho T trưởng thành ở tuyến ức và thực thi miễn dịch qua trung gian tế bào, trong khi lympho B trưởng thành ở tủy xương và biệt hóa thành tương bào tiết kháng thể thực thi miễn dịch dịch thể.

Tế bào lympho T giúp đỡ (CD4+) và T độc tế bào (CD8+) có chức năng gì?

T CD4+ nhận diện kháng nguyên liên kết phân tử MHC lớp II và tiết cytokine điều phối đáp ứng miễn dịch; T CD8+ nhận diện peptide trên MHC lớp I và trực tiếp tiêu diệt các tế bào nhiễm virus hoặc tế bào ung thư.

Tế bào diệt tự nhiên (NK cell) thuộc nhánh miễn dịch nào?

Tế bào NK thuộc dòng lympho nhưng tham gia vào hệ thống miễn dịch bẩm sinh, có khả năng tiêu diệt tế bào đích bị giảm biểu hiện MHC lớp I mà không cần mẫn cảm trước với kháng nguyên.

Tế bào lympho: Phân loại T, B, NK và cơ chế miễn dịch thích ứng

Tế bào lympho (tiếng Anh: lymphocyte) là một phân lớp tế bào bạch cầu đơn nhân không hạt giữ vị trí trung tâm trong hệ thống miễn dịch của động vật có xương sống. Chúng chiếm từ 20% đến 40% tổng số lượng bạch cầu trong máu ngoại vi người trưởng thành và lưu thông liên tục giữa tuần hoàn máu, hệ bạch huyết và các cơ quan lympho thứ cấp.

Nguồn gốc và quá trình biệt hóa lympho bào

Toàn bộ tế bào lympho đều có nguồn gốc từ tế bào gốc tạo máu vạn năng (Hematopoietic Stem Cells - HSCs) trong tủy xương, phát triển qua nhánh tiền thân lympho chung (Common Lymphoid Progenitor - CLP):

Biệt hóa dòng B: Quá trình tái tổ hợp gen thụ thể kháng nguyên (V(D)J recombination) và chọn lọc diễn ra hoàn toàn trong tủy xương trước khi tế bào B nguyên vẹn di chuyển ra ngoại vi.
Biệt hóa dòng T: Các tế bào tiền thân T di chuyển từ tủy xương đến tuyến ức (thymus). Tại đây, chúng trải qua quá trình chọn lọc dương tính (nhận diện được MHC tự thân) tại vùng vỏ và chọn lọc âm tính (loại bỏ các tế bào tự phản ứng mạnh gây tự miễn) tại vùng tủy tuyến ức.
Biệt hóa dòng NK: Tế bào diệt tự nhiên trưởng thành chủ yếu trong tủy xương và gan, không trải qua tái tổ hợp gen thụ thể đặc hiệu.

Phân loại các dòng tế bào lympho chính

Hệ thống lympho bao gồm ba quần thể tế bào chức năng chính:

Tế bào lympho T (T lymphocytes): Mang thụ thể tế bào T (TCR) trên bề mặt, bao gồm:
- T giúp đỡ (T helper - $\text{CD4}^+$ ): Tiết ra các cytokine đặc hiệu để hoạt hóa tế bào B, đại thực bào và tế bào T độc (chia thành các phân nhóm Th1, Th2, Th17, Treg).
- T độc tế bào (Cytotoxic T - $\text{CD8}^+$ ): Tiết perforin và granzyme để kích hoạt quá trình tự hủy (apoptosis) của các tế bào nhiễm vi sinh vật nội bào hoặc tế bào tân sinh ác tính.
- T điều hòa (Regulatory T - Treg): Biểu hiện CD25 và yếu tố phiên mã FoxP3, có chức năng ức chế đáp ứng miễn dịch quá mức và duy trì dung thứ miễn dịch tự thân.
Tế bào lympho B (B lymphocytes): Mang thụ thể bề mặt BCR (kháng thể gắn màng). Khi được kháng nguyên kích hoạt và nhận tín hiệu hỗ trợ từ T giúp đỡ, tế bào B tăng sinh và biệt hóa thành:
- Tương bào (Plasma cells): Nhà máy sinh học sản xuất và bài tiết lượng lớn các globulin miễn dịch hòa tan (IgM, IgG, IgA, IgE).
- Tế bào B nhớ (Memory B cells): Sống lâu năm trong cơ thể, tạo đáp ứng kháng thể thứ phát nhanh và mạnh mẽ khi tái phơi nhiễm kháng nguyên.
Tế bào diệt tự nhiên (Natural Killer - NK cells): Biểu hiện dấu ấn CD56 và CD16, nhận biết tế bào đích theo cơ chế "missing-self" (khi tế bào giảm hoặc mất biểu hiện MHC-I) và cơ chế độc tế bào phụ thuộc kháng thể (ADCC).

Cơ chế tương tác và đáp ứng miễn dịch thích ứng

Quá trình kích hoạt đáp ứng miễn dịch thích ứng diễn ra theo trình tự phối hợp chặt chẽ:

Trình diện kháng nguyên: Tế bào đuôi gai (Dendritic cells) bắt giữ và xử lý kháng nguyên tại mô ngoại biên, sau đó di chuyển về hạch bạch huyết để trình diện peptide kháng nguyên trên phức hợp phù hợp tổ chức chính (MHC) cho tế bào T nguyên vẹn.
Kích hoạt và mở rộng dòng (Clonal Expansion): Nơ-ron lympho nhận diện đúng kháng nguyên sẽ nhận đủ tín hiệu kích hoạt thứ nhất (TCR-MHC) và tín hiệu đồng kích thích thứ hai (CD28-CD80/86), bước vào chu kỳ phân chia nhân dòng ồ ạt.
Thực thi chức năng và hình thành trí nhớ miễn dịch: Các tế bào hiệu ứng di chuyển đến ổ viêm để tiêu diệt mầm bệnh. Sau khi kháng nguyên được dọn sạch, 90-95% tế bào hiệu ứng chết theo chương trình apoptosis, số còn lại tồn tại dưới dạng tế bào T nhớ ( $\text{T}_{\text{CM}}$ , $\text{T}_{\text{EM}}$ ) tạo miễn dịch bảo vệ suốt đời.

Ý nghĩa lâm sàng và bệnh học lympho bào

Các bất thường về số lượng và chức năng tế bào lympho liên quan trực tiếp đến nhiều bệnh lý:

Suy giảm miễn dịch: Bệnh suy giảm miễn dịch kết hợp nặng (SCID) do đột biến gen làm thiếu hụt lympho, hoặc hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS) do virus HIV tấn công và phá hủy chọn lọc lympho T CD4+.
Bệnh tự miễn: Mất dung thứ miễn dịch khiến lympho T và B tự phản ứng tấn công mô lành của cơ thể (lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, đái tháo đường typ 1).
Bệnh ác tính dòng lympho: U lympho Hodgkin, u lympho không Hodgkin và bệnh bạch cầu cấp dòng lympho (ALL).
Liệu pháp miễn dịch tế bào tiên tiến: Ứng dụng tế bào T mang thụ thể kháng nguyên khảm (CAR-T cell therapy) và kháng thể ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (Anti-PD-1/PD-L1) đang tạo nên cuộc cách mạng trong điều trị ung thư.