Nhiễm khuẩn tiết niệu (Urinary tract infection - UTI) là tình trạng viêm nhiễm xảy ra ở bất kỳ phần nào của hệ thống cơ quan tiết niệu bao gồm thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo do sự xâm nhập, bám dính và tăng sinh bất thường của các vi sinh vật gây bệnh. Đây là một trong những nhiễm khuẩn do vi khuẩn phổ biến nhất trên toàn cầu, đặc biệt có tỷ lệ mắc cao hơn đáng kể ở phụ nữ do các đặc điểm cấu trúc giải phẫu học.
Phân Loại Lâm Sàng Nhiễm Khuẩn Tiết Niệu
Trong thực hành y khoa, nhiễm khuẩn niệu được phân loại dựa trên vị trí giải phẫu và mức độ phức tạp:
| Tiêu chí phân loại | Thể bệnh lâm sàng | Triệu chứng đặc trưng | Tiên lượng và Mức độ nguy hiểm |
|---|---|---|---|
| Theo vị trí giải phẫu | Nhiễm khuẩn đường tiểu dưới (Viêm bàng quang, viêm niệu đạo) | Tiểu buốt rát, tiểu rắt nhiều lần, tiểu gấp, nước tiểu đục hoặc có mùi hôi, đau tức vùng hạ vị | Thường lành tính, đáp ứng tốt với kháng sinh ngoại trú |
| Nhiễm khuẩn đường tiểu trên (Viêm thận - bể thận cấp) | Sốt cao rét run, đau nhức góc sườn lưng (dấu hiệu rung thận dương tính), buồn nôn, nhiễm độc toàn thân | Nguy hiểm, nguy cơ áp xe thận và sốc nhiễm khuẩn huyết | |
| Theo độ phức tạp | Không biến chứng (Uncomplicated) | Xảy ra ở phụ nữ khỏe mạnh, tiền mãn kinh, đường tiết niệu bình thường về giải phẫu và chức năng | Điều trị phác đồ ngắn ngày (3–5 ngày) |
| Có biến chứng (Complicated) | Nam giới, phụ nữ mang thai, bệnh nhân đặt ống thông tiểu, sỏi tiết niệu, suy giảm miễn dịch hoặc đái tháo đường | Nguy cơ thất bại điều trị cao, vi khuẩn đa kháng thuốc |
Căn Nguyên Vi Sinh Và Cơ Chế Bệnh Sinh
Hầu hết nhiễm khuẩn tiết niệu bắt nguồn từ cơ chế nhiễm trùng ngược dòng (ascending infection) từ hệ vi sinh vật đường tiêu hóa quanh tầng sinh môn:
- Uropathogenic Escherichia coli (UPEC): Chiếm tới 75% – 90% các trường hợp nhiễm khuẩn niệu cộng đồng không biến chứng. UPEC mang các fimbriae loại 1 (gắn kết đặc hiệu vào thụ thể uroplakin của tế bào biểu mô niệu bàng quang) và P-fimbriae (gắn vào mô thận).
- Các vi khuẩn Gram âm khác: Klebsiella pneumoniae, Proteus mirabilis (tiết enzyme urease kiềm hóa nước tiểu làm hình thành sỏi struvite san hô) và Enterobacter.
- Vi khuẩn Gram dương: Staphylococcus saprophyticus (thường gặp ở phụ nữ trẻ sinh hoạt tình dục) và Enterococcus faecalis (hay gặp ở bệnh nhân đặt thông tiểu lưu).
Chẩn Đoán Xét Nghiệm Cận Lâm Sàng
Chẩn đoán xác định dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa triệu chứng lâm sàng và xét nghiệm nước tiểu:
- Tổng phân tích nước tiểu bằng que nhúng (Dipstick): Tìm thấy sự hiện diện của Leukocyte esterase (chỉ thị sự có mặt của bạch cầu thoái hóa) và Nitrite (chỉ thị vi khuẩn khử nitrat như họ vi khuẩn đường ruột Enterobacteriaceae).
- Soi cặn lắng nước tiểu: Phát hiện bạch cầu niệu (trên 10 bạch cầu/mm³) và trụ bạch cầu (dấu hiệu chỉ điểm tổn thương tại nhu mô thận).
- Cấy nước tiểu định lượng và kháng sinh đồ: Tiêu chuẩn vàng để xác định danh tính chủng vi khuẩn và độ nhạy cảm với kháng sinh, đặc biệt bắt buộc trong các thể nhiễm trùng có biến chứng hoặc tái phát.
Nguyên Tắc Điều Trị Và Phòng Ngừa Tái Phát
Lựa chọn kháng sinh ban đầu dựa trên mô hình kháng thuốc tại địa phương. Các thuốc kháng sinh ưu tiên hàng đầu theo khuyến cáo quốc tế cho viêm bàng quang cấp không biến chứng bao gồm Nitrofurantoin, Fosfomycin trometamol hoặc Trimethoprim-sulfamethoxazole (nếu tỷ lệ đề kháng tại chỗ dưới 20%). Các biện pháp dự phòng không dùng thuốc đóng vai trò then chốt: uống đủ lượng nước từ 2,0 đến 2,5 lít/ngày để duy trì dòng nước tiểu liên tục cuốn trôi vi khuẩn, đi tiểu ngay sau khi giao hợp, tránh nhịn tiểu và vệ sinh từ trước ra sau.