Bệnh nhân COVID-19 (COVID-19 patient) là cá nhân được xác định nhiễm virus SARS-CoV-2 gây hội chứng suy hô hấp cấp tính nặng thông qua xét nghiệm sinh học phân tử hoặc kháng nguyên, biểu hiện các triệu chứng lâm sàng từ nhẹ không triệu chứng đến viêm phổi nặng, hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS) và suy đa tạng. Đại dịch coronavirus bùng phát toàn cầu đã định hình lại toàn bộ hệ thống chăm sóc y tế khẩn cấp, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc nhận diện sớm, phân tầng nguy cơ và can thiệp hồi sức toàn diện cho người bệnh.
Sinh bệnh học và cơ chế gây tổn thương cơ quan
Virus SARS-CoV-2 xâm nhập vào tế bào biểu mô đường hô hấp của bệnh nhân thông qua liên kết giữa protein gai (Spike protein) của virus với thụ thể men chuyển 2 (ACE2) trên bề mặt màng tế bào vật chủ, với sự hỗ trợ mồi của protease xuyên màng TMPRSS2. Sau khi xâm nhập và nhân lên bên trong tế bào, virus gây tổn thương trực tiếp các phế nang phổi:
- Tổn thương phế nang lan tỏa: Tế bào biểu mô phế nang type II bị phá hủy làm suy giảm sản xuất chất hoạt động bề mặt (surfactant), dẫn đến xẹp phế nang và mất tương xứng thông khí - tưới máu nghiêm trọng.
- Bão cytokine và phản ứng viêm hệ thống: Ở những bệnh nhân diễn tiến nặng, hệ miễn dịch phản ứng quá mức giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm như interleukin-6 (IL-6), interleukin-1 (IL-1) và TNF-alpha, gây hủy hoại tế bào nội mô mạch máu và tăng tính thấm thành mạch toàn thân.
- Rối loạn đông máu và huyết khối vi mạch: Tình trạng viêm nội mạch kích hoạt dòng thác đông máu bất thường, dẫn đến hình thành cục máu đông vi mạch lan tỏa trong phổi và các cơ quan nội tạng quan trọng như thận, tim và não bộ.
Biểu hiện lâm sàng và phân tầng mức độ bệnh
Bệnh cảnh lâm sàng của người mắc COVID-19 rất đa dạng và được chia thành các mức độ điều trị khác nhau:
Thể không triệu chứng hoặc thể nhẹ
Người bệnh chỉ có các triệu chứng đường hô hấp trên như sốt nhẹ, đau họng, ho khan, nghẹt mũi, mệt mỏi, đau nhức cơ toàn thân hoặc rối loạn vị giác và khứu giác. Không có dấu hiệu khó thở hoặc viêm phổi trên hình ảnh chụp X-quang lồng ngực.
Thể trung bình
Bệnh nhân có biểu hiện viêm phổi với các tổn thương thâm nhiễm dạng kính mờ nhưng chưa có dấu hiệu suy hô hấp nghiêm trọng. Nhịp thở và độ bão hòa oxy trong máu vẫn nằm trong ngưỡng an toàn khi nghỉ ngơi.
Thể nặng và nguy kịch
Xuất hiện các tiêu chuẩn suy hô hấp cấp tính với nhịp thở tăng cao, tím tái, tụt huyết áp hoặc sốc nhiễm trùng. Bệnh nhân có thể tiến triển thành ARDS đòi hỏi thở oxy dòng cao hoặc thở máy xâm lấn, kèm theo tổn thương cơ tim cấp tính và suy thận cấp.
Chiến lược điều trị và quản lý chăm sóc người bệnh
Phác đồ can thiệp cho bệnh nhân COVID-19 dựa trên tiếp cận y học thực chứng đa chuyên khoa:
- Hỗ trợ hô hấp: Liệu pháp oxy qua gọng mũi, mặt nạ có túi dự trữ, oxy dòng cao qua canun mũi (HFNC) hoặc thở máy áp lực dương không xâm lấn. Tư thế nằm sấp tỉnh táo được chứng minh giúp cải thiện đáng kể sự phân bố thông khí ở các vùng phổi phụ thuộc.
- Liệu pháp điều hòa miễn dịch và chống viêm: Sử dụng corticosteroid toàn thân (như dexamethasone) cho các bệnh nhân có nhu cầu hỗ trợ oxy nhằm ức chế bão cytokine và giảm tỷ lệ tử vong.
- Liệu pháp kháng virus: Sử dụng thuốc kháng virus đường uống hoặc đường tĩnh mạch trong giai đoạn sớm của bệnh để ngăn chặn sự nhân lên của virus.
- Dự phòng và điều trị huyết khối: Dùng heparin trọng lượng phân tử thấp dự phòng huyết khối tắc mạch cho toàn bộ bệnh nhân nhập viện điều trị.
Hội chứng hậu COVID-19 và phục hồi chức năng
Nhiều bệnh nhân sau khi hồi phục khỏi giai đoạn nhiễm trùng cấp tính vẫn tiếp tục đối mặt với tình trạng sức khỏe suy giảm kéo dài. Việc phục hồi chức năng hô hấp, rèn luyện thể lực nhẹ nhàng và hỗ trợ tâm lý là chìa khóa để giúp bệnh nhân tái hòa nhập cuộc sống bình thường.