An ninh là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học liên quan

Khái niệm và bản chất của an ninh trong khoa học chính trị

Trong khoa học chính trị, quan hệ quốc tế và xã hội học, an ninh (tiếng Anh: Security) là trạng thái được bảo vệ an toàn, không bị đe dọa hoặc có đủ năng lực kiểm soát, giảm thiểu và triệt tiêu các hiểm họa nhằm duy trì sự tồn tại, ổn định và tự do phát triển của đối tượng mục tiêu. Phân tích lý luận kinh điển của Baldwin (1997) chỉ ra rằng an ninh không phải là một khái niệm đơn nghĩa mang tính tuyệt đối, mà là một khái niệm quan hệ đòi hỏi phải làm rõ nhiều chiều kích cốt lõi: bảo vệ giá trị nào, trước những mối đe dọa nào, bằng những phương tiện nào và với chi phí ra sao.

Về mặt bản chất triết học, an ninh vừa mang tính khách quan vừa mang tính chủ quan. Tính khách quan thể hiện ở sự vắng mặt thực tế của các nguy cơ xâm hại, xung đột vũ trang hoặc tổn thất vật chất; trong khi tính chủ quan phản ánh cảm giác yên tâm, sự tin tưởng và không sợ hãi của chủ thể trước tương lai. Một quốc gia hay một cộng đồng chỉ thực sự đạt được trạng thái an ninh bền vững khi vừa triệt tiêu được các nguy cơ đe dọa hữu hình bên ngoài, vừa củng cố được sự gắn kết xã hội và khả năng chống chịu nội tại.

Trong thời kỳ hiện đại, sự biến đổi sâu sắc của bối cảnh địa chính trị toàn cầu và sự phát triển vượt bậc của khoa học công nghệ đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu tư duy lại về khái niệm an ninh, chuyển dịch từ cách tiếp cận quân sự thuần túy sang một hệ thống an ninh toàn diện và đa tầng nấc.

Sự tiến hóa của nghị trình nghiên cứu an ninh

Nghị trình nghiên cứu an ninh quốc tế đã trải qua những bước chuyển dịch lý luận mang tính bước ngoặt, đặc biệt là sau khi trật tự Chiến tranh Lạnh khép lại.

Cách tiếp cận an ninh truyền thống

Trong suốt nhiều thập kỷ của thế kỷ trước, trường phái hiện thực trong quan hệ quốc tế thống trị tư duy an ninh, coi nhà nước quốc gia là đối tượng trung tâm duy nhất cần được bảo vệ. Mối đe dọa an ninh chủ yếu được định nghĩa là các cuộc tấn công quân sự từ các quốc gia đối địch vượt qua biên giới lãnh thổ. Tương ứng với quan điểm này, công cụ bảo đảm an ninh then chốt là sức mạnh quân sự, sự răn đe chiến lược, các liên minh phòng thủ chung và việc duy trì thế cân bằng quyền lực quốc tế.

Mở rộng sang an ninh phi truyền thống

Krause và Williams (1996) trong công trình khảo cứu về việc mở rộng nghị trình nghiên cứu an ninh đã chỉ ra rằng cách tiếp cận lấy nhà nước làm trung tâm không còn đủ khả năng giải thích các nguy cơ toàn cầu mới nổi. Sự tan rã của trật tự lưỡng cực đã phơi bày hàng loạt hiểm họa phi quân sự nhưng có sức tàn phá không kém chiến tranh truyền thống: suy thoái môi trường toàn cầu, cạn kiệt tài nguyên nước, tội phạm xuyên quốc gia, khủng hoảng tài chính mang tính hệ thống và dịch bệnh truyền nhiễm lây lan nhanh chóng. An ninh phi truyền thống nhấn mạnh rằng các mối đe dọa hiện đại thường xuyên vượt qua biên giới hành chính, không xuất phát từ ý chí xâm lược của một chính phủ cụ thể và không thể giải quyết bằng các biện pháp quân sự đơn phương.

Khái niệm an ninh con người

Paris (2001) phân tích sâu sắc sự xuất hiện của mô hình an ninh con người (human security) như một cuộc chuyển dịch trọng tâm căn bản: chuyển đối tượng quy chiếu của an ninh từ chủ quyền trừu tượng của nhà nước sang cuộc sống, nhân phẩm và quyền tự do của từng cá nhân trong xã hội. An ninh con người bao hàm hai trụ cột chủ đạo: tự do khỏi nỗi sợ hãi (bảo vệ cá nhân khỏi bạo lực, xung đột và áp bức chính trị) và tự do khỏi sự thiếu thốn (bảo đảm quyền tiếp cận lương thực, y tế, giáo dục và việc làm ổn định). Mặc dù còn nhiều tranh luận về phạm vi bao quát của khái niệm, an ninh con người đã trở thành kim chỉ nam cho các chính sách viện trợ phát triển và gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc.

Mô hình định lượng và đánh giá rủi ro an ninh

Trong quản trị an ninh hiện đại, từ an ninh thông tin, an ninh công nghiệp cho đến an ninh cơ sở hạ tầng trọng yếu, việc đánh giá nguy cơ đòi hỏi các phương pháp phân tích định lượng chặt chẽ nhằm tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách phòng ngừa.

Mô hình toán học kinh điển để xác định mức độ rủi ro an ninh được biểu diễn qua công thức:

$Risk = Probability \times Impact$

Trong công thức trên, Risk đại diện cho chỉ số rủi ro tổng thể của hệ thống; Probability phản ánh xác suất xảy ra của một biến cố nguy hiểm hoặc khả năng một lỗ hổng an ninh bị kẻ xấu khai thác; và Impact đo lường mức độ tổn thất về kinh tế, con người, dữ liệu hoặc trật tự xã hội nếu sự cố đó thực sự diễn ra. Bằng cách kết hợp giữa ma trận rủi ro định tính và các thuật toán mô phỏng ngẫu nhiên, các tổ chức có thể phân loại thứ tự ưu tiên xử lý hiểm họa, xây dựng các kịch bản phòng thủ theo chiều sâu và thiết lập phương án phục hồi sau thảm họa một cách chủ động.

Các trụ cột an ninh cốt lõi trong xã hội hiện đại

Hệ thống an ninh quốc gia và quốc tế đương đại được cấu thành từ nhiều trụ cột liên kết chặt chẽ:

1. An ninh kinh tế và chuỗi cung ứng: Bảo vệ sự ổn định của hệ thống tài chính tiền tệ, bảo đảm nguồn cung năng lượng thiết yếu và duy trì sự thông suốt của các tuyến vận tải thương mại chiến lược trước những cú sốc địa chính trị.
2. An ninh mạng và bảo vệ dữ liệu: Phòng ngừa các cuộc tấn công mã độc, gián điệp mạng và hành vi phá hoại cơ sở hạ tầng thông tin kỹ thuật số, bảo vệ quyền riêng tư cá nhân và chủ quyền dữ liệu quốc gia.
3. An ninh môi trường và khí hậu: Thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan, bảo vệ đa dạng sinh học và bảo đảm an ninh nguồn nước nhằm ngăn chặn nguy cơ bùng phát các xung đột sinh thái trong tương lai.
4. An ninh lương thực và y tế công cộng: Nâng cao năng lực giám sát dịch bệnh truyền nhiễm toàn cầu, dự trữ lương thực quốc gia và bảo đảm mọi tầng lớp nhân dân đều được tiếp cận dinh dưỡng và chăm sóc y tế căn bản.

Ý nghĩa phương pháp luận và quản trị nhà nước

Việc nhận thức an ninh như một chỉnh thể phức hợp đòi hỏi sự đổi mới toàn diện trong tư duy quản trị công. Một chiến lược an ninh hiệu quả không thể chỉ dựa vào sức mạnh cơ bắp của các lực lượng vũ trang, mà phải kết hợp hài hòa giữa chính sách đối ngoại khôn khéo, phát triển kinh tế bền vững, bảo đảm công bằng xã hội và đầu tư mạnh mẽ vào nền tảng khoa học công nghệ.

Trong một thế giới toàn cầu hóa với mức độ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng sâu sắc, an ninh của một quốc gia không thể được xây dựng trên sự mất an ninh của các quốc gia khác. Thúc đẩy đối thoại đa phương, tuân thủ luật pháp quốc tế và cùng nhau chia sẻ trách nhiệm ứng phó với các thách thức toàn cầu chính là con đường duy nhất để kiến tạo một nền hòa bình và an ninh vững chắc cho toàn nhân loại.

Bên cạnh đó, việc xây dựng năng lực tự phục hồi chiến lược và phát huy vai trò chủ động của toàn xã hội là nhân tố then chốt giúp cộng đồng đứng vững trước các biến động khôn lường. Khi mỗi công dân đều được trang bị kiến thức nhận diện hiểm họa, nâng cao ý thức bảo mật thông tin và tham gia tích cực vào các phong trào phòng ngừa rủi ro tại cơ sở, mạng lưới an ninh quốc gia sẽ trở nên kiên cố, linh hoạt và bền bỉ hơn trước mọi phép thử của thời đại.