Điều tra viên là người có thẩm quyền tư pháp thuộc cơ quan điều tra, được bổ nhiệm để thực hiện nhiệm vụ khám nghiệm hiện trường, thu thập và bảo quản chứng cứ, thẩm vấn người tham gia tố tụng nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án hình sự theo đúng trình tự tố tụng luật định. Hoạt động của điều tra viên đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiến thức pháp lý vững chắc, tư duy phân tích logic và kỹ năng tâm lý học thực nghiệm chuyên sâu.
Quy trình điều tra hiện trường và chuỗi bảo quản chứng cứ
Để đảm bảo chứng cứ có giá trị pháp lý tuyệt đối trước hội đồng xét xử tại tòa án:
| Giai đoạn điều tra | Nhiệm vụ trọng tâm | Yêu cầu nghiệp vụ bắt buộc |
|---|---|---|
| Khám nghiệm hiện trường | Phong tỏa, ghi hình, vẽ sơ đồ và thu lượm dấu vết sinh học vật lý | Tránh làm xáo trộn hoặc làm nhiễm bẩn các mẫu ADN, dấu vân tay |
| Bảo quản và chuyển giao | Đóng gói, niêm phong theo quy chuẩn và thiết lập biên bản bàn giao | Duy trì chuỗi bảo quản liên tục không bị đứt đoạn |
| Giám định tư pháp | Gửi mẫu vật đến phòng thí nghiệm khoa học hình sự chuyên biệt | Có kết luận khoa học độc lập của chuyên gia giám định viên |
Kỹ thuật phỏng vấn điều tra nhận thức và mô hình PEACE
Theo công trình năm 2007 của Milne và Bull trong chuyên khảo John Wiley & Sons, hoạt động thẩm vấn hiện đại đã chuyển từ mô hình thẩm vấn bức cung ép cung sang mô hình phỏng vấn thu thập thông tin khoa học PEACE:
- P - Planning and Preparation: Lập kế hoạch kỹ lưỡng, nắm vững hồ sơ chứng cứ và các mục tiêu cụ thể cần làm rõ.
- E - Engage and Explain: Thiết lập mối quan hệ hợp tác giao tiếp cởi mở và giải thích rõ quyền hạn pháp lý cho người được hỏi.
- A - Account: Áp dụng kỹ thuật phỏng vấn nhận thức để khơi gợi trí nhớ của nhân chứng hoặc bị can một cách tự nhiên mà không định hướng mớm cung.
- C - Closure: Tóm tắt lại nội dung lời khai, xác nhận tính chính xác và kết thúc buổi làm việc một cách chuyên nghiệp.
- E - Evaluation: Đánh giá thông tin thu được đối chiếu với các chứng cứ vật chất khác để xác định phương hướng điều tra tiếp theo.
Nghiên cứu thực nghiệm về kỹ năng phỏng vấn nghi can
Trong nghiên cứu năm 2015 trên tạp chí Psychology, Crime & Law, Walsh và Bull đã chứng minh rằng các điều tra viên được đào tạo bài bản về kỹ năng bộc lộ chứng cứ chiến lược có khả năng phát hiện lời khai gian dối và thu được thông tin trung thực cao hơn hẳn so với phong cách đối đầu truyền thống. Cùng với nghiên cứu thực địa năm 1996 của Clifford và George trên cùng tạp chí, việc áp dụng phỏng vấn nhận thức giúp gia tăng lượng thông tin chính xác từ nạn nhân và nhân chứng mà không làm gia tăng các chi tiết sai lệch.