Tỉnh Ninh Thuận (Ninh Thuan Province) là một đơn vị hành chính cấp tỉnh thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ Việt Nam, sở hữu vị trí địa lý chiến lược kết nối các trung tâm kinh tế trọng điểm phía Nam với vùng Tây Nguyên và dải duyên hải miền Trung. Được bao bọc bởi các dãy núi cao ở phía bắc, phía tây và phía nam cùng đường bờ biển dài ở phía đông, Ninh Thuận sở hữu địa hình lòng chảo độc đáo cùng điều kiện vi khí hậu nhiệt đới bán khô hạn đặc thù nhất cả nước. Vượt qua những khắc nghiệt về thời tiết và nguồn nước, tỉnh đã chủ động chuyển hóa các thách thức tự nhiên thành động lực phát triển đột phá, định vị vững chắc vai trò là trung tâm năng lượng tái tạo của quốc gia và điểm đến du lịch sinh thái giàu bản sắc.
Đặc điểm địa lý tự nhiên và khí hậu bán khô hạn
Về mặt địa hình, Ninh Thuận là sự đan xen phức tạp giữa đồi núi hiểm trở, đồng bằng thung lũng ven sông và dải cồn cát ven biển. Cấu trúc địa hình dạng lòng chảo nghiêng dần từ tây bắc xuống đông nam khiến cho các khối không khí ẩm mang mưa từ gió mùa tây nam và đông bắc bị các dãy núi cao chắn lại, tạo nên hiệu ứng phơn khô nóng kéo dài trong năm.
Ninh Thuận là địa phương có lượng mưa trung bình năm thấp nhất Việt Nam, trong khi tổng số giờ nắng và lượng bức xạ mặt trời lại đạt mức cao nhất cả nước. Tài nguyên gió tại đây phân bố đều và có vận tốc trung bình lớn quanh năm, biến vùng đất bán hoang mạc khô cằn thành một địa bàn lý tưởng hàng đầu khu vực Đông Nam Á để khai thác các nguồn năng lượng sạch.
Chuyển dịch cơ cấu năng lượng: Trung tâm năng lượng tái tạo quốc gia
Chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Ninh Thuận ghi nhận một bước ngoặt mang tính lịch sử khi tỉnh định hướng chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên kinh tế xanh và năng lượng sạch. Năm 2021, nhóm tác giả Do cùng các cộng sự đã công bố một công trình phân tích chuyên sâu trên tạp chí Energies nhằm đánh giá tính tương thích và sự tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo vào hệ thống điện lưới quốc gia.
Nghiên cứu của Do và cộng sự đã chỉ ra rằng việc phát triển ồ ạt các trang trại điện gió và điện mặt trời tập trung tại Ninh Thuận đã mang lại nguồn công suất phát điện xanh to lớn, song cũng đặt ra những thách thức kỹ thuật chưa từng có về giải tỏa công suất lưới truyền tải và ổn định tần số hệ thống. Để khắc phục hiện tượng nghẽn mạch đường truyền, tỉnh đã phối hợp chặt chẽ với các bộ ngành trung ương và các tập đoàn tư nhân triển khai các dự án hạ tầng truyền tải siêu cao áp đồng bộ, kết hợp quy hoạch các nhà máy thủy điện tích năng nhằm điều hòa phụ tải linh hoạt.
Thích ứng biến đổi khí hậu và tái cơ cấu nông nghiệp vùng khô hạn
Bên cạnh lĩnh vực năng lượng, ngành nông nghiệp Ninh Thuận đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân nông thôn và các cộng đồng dân tộc thiểu số. Năm 2022, hai nhà khoa học Nguyen và Truong đã công bố công trình nghiên cứu trên tạp chí International Journal of the Analytic Hierarchy Process, ứng dụng mô hình định lượng tích hợp nhằm xây dựng chiến lược phát triển nông nghiệp thích ứng hiệu quả với tình trạng hạn hán kéo dài.
Nghiên cứu của Nguyen và Truong đã phân tích có hệ thống các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của vùng đất khô hạn, từ đó đề xuất ưu tiên chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ các giống lúa truyền thống tiêu thụ nhiều nước sang các loài cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao. Nhờ chiến lược này, Ninh Thuận đã thành công trong việc xây dựng các vùng chuyên canh đặc sản nổi tiếng như nho, táo, tỏi, măng tây xanh và phát triển chăn nuôi đại gia súc như cừu và dê trên các thảo nguyên bán khô hạn.
Quy hoạch hạ tầng thủy lợi và điều tiết nguồn nước
Trong bối cảnh dòng chảy tự nhiên của các con sông trong tỉnh phụ thuộc hoàn toàn vào chế độ mưa theo mùa, việc xây dựng và quản trị hệ thống hồ đập thủy lợi liên kết liên vùng là nhiệm vụ sống còn. Hệ thống các hồ chứa nước lớn cùng mạng lưới kênh mương dẫn nước được đầu tư kiên cố hóa đã tạo ra mạng lưới phân phối nước chủ động từ thượng nguồn các con sông về những vùng đồng bằng ven biển khô hạn.
Các công nghệ tưới tiết kiệm tiên tiến như hệ thống tưới nhỏ giọt và tưới phun sương tự động theo công nghệ nước ngoài đã được phổ biến rộng rãi cho các hợp tác xã và hộ nông dân cá thể. Phương thức này không những tiết kiệm đáng kể khối lượng nước tưới quý giá trong những tháng mùa khô kéo dài mà còn hạn chế tối đa nguy cơ mặn hóa và rửa trôi chất dinh dưỡng trong đất canh tác cát ven biển.
Hệ sinh thái biển và quản lý môi trường ven bờ
Với dải bờ biển dài cùng các vịnh nước sâu kín gió, Ninh Thuận sở hữu tiềm năng hải dương to lớn với Vườn quốc gia Núi Chúa, khu dự trữ sinh quyển thế giới được bảo tồn nghiêm ngặt. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của các hoạt động nuôi trồng thủy sản công nghiệp ven bờ cùng với biến động khí hậu cực đoan đang đặt ra sức ép lớn lên chất lượng môi trường nước mặt.
Năm 2024, nhóm nghiên cứu của Cao cùng các cộng sự đã công bố một bài báo khoa học trên tạp chí Sustainability khảo sát thực nghiệm tác động kết hợp giữa các hình thái thời tiết cực đoan và hoạt động nuôi tôm thâm canh đến tài nguyên nước vùng ven biển Ninh Thuận. Nghiên cứu đã chứng minh rằng các đợt mưa lũ đột ngột hoặc nắng nóng gay gắt kéo dài làm biến động nghiêm trọng các chỉ số lý hóa của thủy vực, đòi hỏi chính quyền địa phương phải thiết lập hệ thống quan trắc tự động liên tục, quy hoạch nghiêm ngặt vùng xả thải nuôi tôm và thúc đẩy các mô hình nuôi trồng thủy sản tuần hoàn an toàn sinh học.
Di sản văn hóa Chăm và tiềm năng du lịch bền vững
Ninh Thuận là một trong những trung tâm cư trú lâu đời và lưu giữ đậm nét nhất các di sản văn hóa phi vật thể và vật thể của đồng bào người Chăm. Hệ thống tháp Po Klong Garai và Po Rome với kiến trúc gạch nung cổ kính là những kiệt tác nghệ thuật kiến trúc điêu khắc vô giá của khu vực Đông Nam Á.
Bên cạnh đó, nghệ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm tại làng Bàu Trúc đã được cộng đồng quốc tế vinh danh, cùng với làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp tạo nên không gian văn hóa sống động. Lễ hội Katê diễn ra hàng năm không chỉ là dịp sinh hoạt tâm linh thiêng liêng mà còn trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế.
Quy hoạch phát triển và triển vọng tương lai
Trong quy hoạch tổng thể dài hạn, tỉnh Ninh Thuận kiên định mô hình tăng trưởng xanh đa trụ cột, lấy công nghiệp năng lượng tái tạo, công nghiệp chế biến chế tạo, du lịch nghỉ dưỡng cao cấp, nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển làm những động lực then chốt. Sự kết nối hạ tầng giao thông liên vùng thông qua đường cao tốc bắc nam và cảng biển nước sâu Cà Ná sẽ mở toang cánh cửa giao thương quốc tế cho địa phương.
Việc kết hợp hài hòa giữa phát triển công nghiệp năng lượng sạch, gìn giữ đa dạng sinh học của các khu bảo tồn thiên nhiên và bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc sẽ giúp Ninh Thuận vươn lên thành một hình mẫu điển hình của cả nước về thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.