Serratia marcescens (Serratia marcescens) là một loài trực khuẩn Gram âm yếm khí tùy tiện thuộc họ Yersiniaceae (trước đây thuộc họ Enterobacteriaceae), có khả năng di động bằng tiên mao chu mao và thường sinh sắc tố màu đỏ thẫm prodigiosin, nổi tiếng như một tác nhân gây nhiễm trùng cơ hội bệnh viện đa kháng thuốc. Ban đầu từng được xem là một vi sinh vật hoại sinh vô hại trong môi trường, các nghiên cứu vi sinh học và dịch tễ học lâm sàng hiện đại đã chứng minh loài này là nguyên nhân nguy hiểm của nhiều đợt bùng phát nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc y tế.
Đặc điểm sinh học và hình thái vi sinh
Loài vi khuẩn này sở hữu nhiều đặc trưng sinh hóa và hình thái phân biệt rõ ràng:
- Hình thái học và nhuộm màu: Là các trực khuẩn hình que ngắn, bắt màu Gram âm, không sinh bào tử, có khả năng di động tích cực nhờ hệ thống lông roi phân bố xung quanh tế bào.
- Đặc tính nuôi cấy và sắc tố Prodigiosin: Khi nuôi cấy trên môi trường thạch dinh dưỡng ở nhiệt độ phòng, phần lớn các chủng tự nhiên hình thành khuẩn lạc có màu đỏ tươi hoặc hồng đậm do tổng hợp sắc tố prodigiosin. Đáng chú ý, quá trình sinh sắc tố này phụ thuộc chặt chẽ vào nhiệt độ và bị ngừng trệ khi nhiệt độ nuôi cấy tăng lên mức nhiệt độ sinh lý cơ thể người.
- Đặc tính hóa sinh: Vi khuẩn phản ứng dương tính với catalase, âm tính với oxidase, có khả năng lên men glucose sinh acid, đồng thời tiết ra nhiều loại enzym ngoại bào mạnh mẽ như lipase, gelatinase và Dnase giúp phân giải các cơ chất sinh học phức tạp.
Sinh bệnh học và các thể nhiễm khuẩn lâm sàng
Serratia marcescens xâm nhập và gây bệnh chủ yếu trên những bệnh nhân có hàng rào phòng ngự miễn dịch suy yếu hoặc đang trải qua các thủ thuật xâm lấn:
1. Nhiễm khuẩn đường tiết niệu
Là biểu hiện lâm sàng thường gặp nhất, phần lớn liên quan trực tiếp đến việc đặt ống thông tiểu lưu kéo dài. Vi khuẩn bám dính vào bề mặt ống thông, sinh sôi tạo màng sinh học bảo vệ và lan ngược dòng lên bàng quang, thậm chí gây viêm đài bể thận và nhiễm khuẩn huyết.
2. Viêm phổi bệnh viện và viêm phổi thở máy
Xảy ra phổ biến tại các khoa hồi sức tích cực ở bệnh nhân phải đặt nội khí quản hoặc thở máy dài ngày. Vi khuẩn có thể xâm nhập từ các dung dịch khí dung nhiễm bẩn hoặc qua bàn tay của nhân viên y tế khi thao tác hút đờm dãi.
3. Nhiễm khuẩn huyết và viêm nội tâm mạc
Vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào lòng mạch thông qua catheter tĩnh mạch trung tâm bị nhiễm khuẩn hoặc do sử dụng dung dịch tiêm truyền không đảm bảo vô trùng. Viêm nội tâm mạc do vi khuẩn này diễn tiến rất nặng nề, phá hủy cấu trúc van tim và có tỷ lệ tử vong cao.
Cơ chế kháng thuốc và kiểm soát lây nhiễm
Serratia marcescens nổi tiếng với khả năng đề kháng kháng sinh phức tạp và đa dạng:
- Kháng thuốc tự nhiên: Mang gen enzym beta-lactamase cảm ứng trên nhiễm sắc thể, giúp vi khuẩn đề kháng tự nhiên với các penicillin thông thường và hầu hết các cephalosporin thế hệ đầu.
- Kháng thuốc thu nhận: Dễ dàng nhận các plasmid mang gen sinh men phá hủy kháng sinh phổ rộng (ESBL) hoặc men carbapenemase, khiến các lựa chọn điều trị bị thu hẹp đáng kể.
- Kiểm soát nhiễm khuẩn: Biện pháp phòng ngừa then chốt là tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vệ sinh tay của nhân viên y tế, khử khuẩn triệt để các thiết bị y tế dùng chung, rút sớm các đường truyền tĩnh mạch và ống thông tiểu khi không còn chỉ định bắt buộc.