Sơ sinh non tháng (Preterm infant) là trẻ được sinh ra sống trước khi hoàn thành 37 tuần tuổi thai (dưới 259 ngày tính từ ngày đầu tiên của kỳ kinh cuối cùng), đặc trưng bởi sự chưa trưởng thành toàn diện về cấu trúc và chức năng các cơ quan.
Dịch tễ học và phân loại mức độ non tháng theo WHO
Sinh non là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn thế giới và là gánh nặng y tế cộng đồng to lớn. Hàng năm có khoảng 15 triệu trẻ sinh non trên toàn cầu (tỷ lệ khoảng 1/10 trẻ sinh sống). Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trẻ sơ sinh non tháng được phân tầng chi tiết theo tuổi thai và cân nặng sơ sinh:
| Phân loại theo Tuổi thai | Khoảng tuổi thai (Tuần) | Đặc điểm sinh lý & Tiên lượng sống sót |
|---|---|---|
| Cực non (Extremely preterm) | < 28 tuần tuổi thai | Cân nặng thường < 1000g (cực nhẹ cân); các cơ quan chưa hoàn thiện nghiêm trọng; nguy cơ di chứng thần kinh và tử vong rất cao; đòi hỏi chăm sóc NICU bậc 4. |
| Rất non (Very preterm) | 28 đến < 32 tuần | Cân nặng thường từ 1000g đến 1500g (rất nhẹ cân); nguy cơ cao mắc hội chứng suy hô hấp do thiếu surfactant, xuất huyết não thất và còn ống động mạch. |
| Non vừa (Moderate preterm) | 32 đến < 34 tuần | Hệ thống phản xạ nuốt và thở chưa phối hợp nhịp nhàng, điều hòa thân nhiệt kém, dễ hạ đường huyết và vàng da nhân. |
| Non muộn (Late preterm) | 34 đến < 37 tuần | Chiếm 70% tổng số trẻ sinh non; thể trạng bề ngoài tương tự trẻ đủ tháng nhưng sinh lý vẫn non nớt, nguy cơ nhập viện lại và suy hô hấp cao gấp nhiều lần trẻ đủ tháng. |
Sinh lý bệnh học các biến chứng cấp tính thường gặp
Do chào đời trước khi quá trình hoàn thiện phôi thai hoàn tất, trẻ sinh non phải đối mặt với một loạt biến chứng đe dọa tính mạng tại đơn vị hồi sức sơ sinh (NICU):
- Hội chứng suy hô hấp cấp (RDS - Bệnh màng trong): Xảy ra do tế bào phế nang type II chưa hoàn thiện khả năng tổng hợp chất hoạt diện dipalmitoylphosphatidylcholine (surfactant), làm tăng sức căng bề mặt phế nang, dẫn đến xẹp phổi tiến triển, giảm độ giãn nở của phổi và suy hô hấp nặng nề sau sinh.
- Xuất huyết quanh não thất - trong não thất (IVH): Hệ mạch máu vùng mầm (germinal matrix) dưới màng não thất của trẻ non tháng có cấu trúc thành mạch cực kỳ mỏng manh, thiếu tế bào quanh mạch và mô đệm liên kết. Bất kỳ sự dao động huyết áp động mạch hoặc áp lực tĩnh mạch não nào cũng có thể gây vỡ mạch vùng mầm chảy máu vào não thất.
- Còn ống động mạch có ý nghĩa huyết động (hsPDA): Ống động mạch không co thắt đóng lại sau sinh do cơ trơn ống kém nhạy cảm với oxy và nồng độ prostaglandin tuần hoàn cao, tạo luồng thông trái - phải gây quá tải thể tích thất trái và phù phổi sung huyết.
- Viêm ruột hoại tử (Necrotizing Enterocolitis - NEC): Niêm mạc ruột chưa trưởng thành, tính thấm cao kết hợp với tưới máu ruột kém và sự xâm nhập của vi khuẩn đường ruột gây hoại tử thủng thành ruột; sữa mẹ là yếu tố bảo vệ mạnh mẽ nhất chống NEC.
- Bệnh võng mạc ở trẻ sinh non (ROP): Tình trạng tăng sinh bất thường của các mạch máu võng mạc do phơi nhiễm oxy nồng độ cao và thiếu hụt các yếu tố tăng trưởng điều hòa mạch máu (VEGF, IGF-1), có thể dẫn đến bong võng mạc và mù lòa vĩnh viễn.
Các chiến lược chăm sóc và điều trị chuyên sâu tại NICU
Sự phát triển vượt bậc của y học chu sinh và hồi sức sơ sinh đã nâng cao ngoạn mục tỷ lệ cứu sống trẻ cực non:
- Liệu pháp corticosteroid trước sinh: Tiêm betamethasone hoặc dexamethasone cho sản phụ dọa sinh non từ tuần 24 đến 34 giúp kích thích trưởng thành phổi thai nhi, giảm hơn 50% tỷ lệ RDS, giảm xuất huyết não thất và tử vong sơ sinh.
- Hỗ trợ hô hấp không xâm lấn và bơm Surfactant: Ưu tiên thở áp lực dương liên tục qua mũi (nCPAP) ngay tại phòng sinh; kỹ thuật bơm surfactant ít xâm lấn (LISA/MIST) qua ống thông mỏng luồn qua dây thanh âm trong khi trẻ vẫn tự thở giúp tránh đặt nội khí quản và thở máy xâm lấn, giảm thiểu loạn sản phế quản phổi (BPD).
- Dinh dưỡng tĩnh mạch toàn phần sớm (TPN): Bổ sung amino acid và lipid ngay từ ngày đầu sau sinh để ngăn chặn dị hóa protein; bắt đầu cho ăn sữa mẹ sớm qua sonde dạ dày lượng nhỏ (trophic feeding) để kích thích trưởng thành biểu mô ruột.
- Phương pháp Kangaroo (Kangaroo Mother Care - KMC): Tiếp xúc da kề da liên tục giữa mẹ và trẻ sơ sinh giúp ổn định thân nhiệt, giảm cơn ngừng thở sơ sinh, điều hòa nhịp tim, nâng cao tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ và giảm tỷ lệ nhiễm trùng bệnh viện.
Theo dõi phát triển thể chất và tâm thần vận động dài hạn
Chăm sóc trẻ sinh non không dừng lại khi xuất viện mà đòi hỏi chương trình theo dõi dọc kéo dài theo "tuổi hiệu chỉnh" (corrected age - tuổi tính từ ngày dự sinh). Can thiệp sớm bao gồm kiểm tra thị lực sàng lọc ROP, đo thính lực định kỳ phát hiện nghe kém tiếp nhận, và đánh giá phát triển thần kinh vận động để phát hiện sớm và can thiệp bại não (cerebral palsy) hoặc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).