Bệnh nhân đang thở máy qua ống nội khí quản có thể thực hiện phục hồi chức năng vận động sớm được không?

Hoàn toàn có thể. Với sự phối hợp nhịp nhàng của đội ngũ đa chuyên ngành (bác sĩ hồi sức, kỹ thuật viên vật lý trị liệu và điều dưỡng), bệnh nhân đang thở máy hoàn toàn có thể ngồi mép giường, đứng dậy và thậm chí đi bộ ngắn quanh phòng bệnh an toàn mà không làm tuột ống nội khí quản hay các đường truyền mạch máu.

Thang điểm Richmond (RASS) có vai trò gì trong việc chỉ định thời điểm phục hồi chức năng sớm?

Thang điểm RASS đánh giá mức độ kích động và an thần của bệnh nhân ICU. Bệnh nhân có điểm RASS từ -1 đến +1 (tỉnh táo, điềm tĩnh hoặc lơ mơ nhẹ nhưng nhanh chóng đáp ứng với lời nói) là đối tượng lý tưởng nhất để bắt đầu các bài tập vận động chủ động có sự hợp tác cao.

Những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào đòi hỏi phải ngừng ngay lập tức buổi tập phục hồi chức năng sớm?

Phải dừng tập ngay lập tức khi bệnh nhân xuất hiện một trong các dấu hiệu: SpO2 tụt dưới 88%, nhịp tim tăng > 130 hoặc giảm 180 hoặc < 90 mmHg, xuất hiện cơn loạn nhịp tim mới, khó thở dữ dội, vã mồ hôi lạnh, hoặc có nguy cơ tuột các catheter xâm lấn.

Phục hồi chức năng sớm là gì? Các công bố khoa học về Phục hồi chức năng sớm

Phục hồi chức năng sớm (Early rehabilitation / Early mobilization) là chiến lược can thiệp vận động trị liệu, vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu chủ động được triển khai ngay trong những ngày đầu của giai đoạn cấp tính tại khoa hồi sức tích cực hoặc sau phẫu thuật, nhằm ngăn ngừa suy giảm thể chất và thúc đẩy phục hồi chức năng sớm.

1. Cơ sở sinh lý học và sự cần thiết của vận động sớm

Bất động kéo dài tại giường bệnh là một yếu tố gây hại nghiêm trọng cho cơ thể con người. Trong các khoa Hồi sức tích cực (ICU) hoặc sau các đại phẫu thuật lớn, bệnh nhân nằm bất động có thể mất từ 1% đến 2% khối lượng cơ bắp mỗi ngày, kèm theo suy giảm nhanh chóng mật độ khoáng của xương, ứ trệ dịch tuần hoàn ngoại biên, giảm thể tích tống máu của tim và tăng nguy cơ xẹp phổi cũng như huyết khối tĩnh mạch sâu.

Phục hồi chức năng sớm (thường được định nghĩa là bắt đầu trong vòng 24 đến 72 giờ sau khi bệnh nhân đạt được tình trạng ổn định huyết động ban đầu) can thiệp trực tiếp vào chuỗi bệnh lý này:

Duy trì sức mạnh khối cơ và khớp: Các bài tập vận động thụ động và chủ động ngăn ngừa hiện tượng teo cơ do không sử dụng (disuse atrophy), chống thoái hóa sợi cơ và hạn chế tối đa tình trạng co rút, cứng khớp vĩnh viễn.
Cải thiện chức năng hô hấp: Tư thế ngồi dậy và đứng thẳng giúp tăng thể tích khí cặn chức năng (FRC), giãn nở đáy phổi, tạo điều kiện thuận lợi cho việc dẫn lưu đờm dãi, giảm nguy cơ viêm phổi bệnh viện và rút ngắn thời gian thở máy xâm nhập.
Kích thích thần kinh - cơ: Tăng cường dòng máu tưới nuôi các tận cùng thần kinh cảm giác và bản thể, kích hoạt các phản xạ thăng bằng và phục hồi tính mềm dẻo của hệ thần kinh (neuroplasticity).

2. Ngăn ngừa Hội chứng sau hồi sức tích cực (PICS)

Hội chứng sau hồi sức tích cực (Post-Intensive Care Syndrome - PICS) là tập hợp các khiếm khuyết kéo dài về thể chất, nhận thức và tâm thần sau khi bệnh nhân xuất viện khỏi ICU. Trong đó, Yếu cơ mắc phải tại khoa hồi sức (ICU-acquired weakness - ICUAW) bao gồm bệnh đa dây thần kinh và bệnh cơ do bệnh hiểm nghèo, ảnh hưởng đến 40-50% bệnh nhân thở máy kéo dài.

Triển khai gói can thiệp phục hồi chức năng sớm theo khung giải pháp ABCDEF Bundle của Hội Y học Hồi sức Hoa Kỳ (SCCM) chứng minh hiệu quả giảm 50% tỷ lệ mắc ICUAW, giảm tỷ lệ sảng (delirium) tại ICU và giúp bệnh nhân có cơ hội trở về cuộc sống sinh hoạt độc lập cao hơn.

3. Các giai đoạn và kỹ thuật can thiệp theo bậc thang vận động

Phục hồi chức năng sớm được tiến hành theo quy trình phân cấp bậc thang (mobility progression protocol) phù hợp với mức độ tỉnh táo và thể lực của bệnh nhân:

Bậc 1 (Bệnh nhân hôn mê hoặc an thần sâu): Thay đổi tư thế nằm nghiêng mỗi 2 giờ, tập vận động thụ động toàn bộ các khớp chi trên và chi dưới (Passive ROM), sử dụng nẹp chống bàn chân rủ, và áp dụng thiết bị kích thích điện thần kinh cơ (NMES) để duy trì trương lực cơ.
Bậc 2 (Bệnh nhân tỉnh táo, làm theo y lệnh đơn giản): Tập vận động chủ động có trợ giúp tại giường, tập gập duỗi chân tay, sử dụng máy tập đạp xe tại giường (bedside cycle ergometry).
Bậc 3 (Bệnh nhân có thể kiểm soát cơ thân mình): Hỗ trợ bệnh nhân ngồi thõng chân ở mép giường (sitting at edge of bed), tập giữ thăng bằng ngồi tĩnh và động, vỗ rung dẫn lưu tư thế kết hợp tập thở sâu.
Bậc 4 (Bệnh nhân đủ lực cơ chi dưới): Tập đứng chịu lực bên cạnh giường, chuyển từ giường sang ghế tựa ngồi nghỉ, tập nhấc chân tại chỗ và tiến tới tập đi bộ ngắn có khung tập đi hỗ trợ (kể cả khi bệnh nhân vẫn đang thở máy qua ống nội khí quản hoặc mở khí quản).

4. Tiêu chí an toàn và theo dõi trong quá trình tập luyện

An toàn của người bệnh là nguyên tắc tối thượng trong phục hồi chức năng sớm. Trước khi tiến hành bất kỳ buổi tập nào, đội ngũ đa chuyên khoa (bác sĩ hồi sức, điều dưỡng, kỹ thuật viên vật lý trị liệu) phải kiểm tra bộ tiêu chí dừng an toàn (Safety Stop Criteria):

Tiêu chí hô hấp: Phân suất oxy hít vào $\text{FiO}_2 < 0.6$ , áp lực dương cuối kỳ thở ra $\text{PEEP} < 10\text{ cmH}_2\text{O}$ , nhịp thở ổn định từ 10 đến 30 lần/phút, độ bão hòa oxy máu $\text{SpO}_2 \ge 90\%$ .
Tiêu chí tuần hoàn: Nhịp tim từ 60 đến 120 chu kỳ/phút, huyết áp động mạch trung bình (MAP) từ 65 đến 110 mmHg, không có rối loạn nhịp tim nguy hiểm mới xuất hiện, liều thuốc vận mạch ổn định hoặc đang giảm dần (không tăng liều trong 2 giờ qua).
Tiêu chí thần kinh: Bệnh nhân không có dấu hiệu tăng áp lực nội sọ cấp tính, thang điểm an toàn sảng RASS từ -1 đến +1.