Nhiễm trùng sơ sinh (neonatal infection) là tình trạng nhiễm khuẩn, virus hoặc nấm xảy ra trong 28 ngày đầu đời của trẻ, bao gồm nhiễm trùng sơ sinh sớm (trong 72 giờ đầu, lây truyền từ mẹ sang con) và nhiễm trùng sơ sinh muộn (sau 72 giờ, chủ yếu mắc phải từ môi trường bệnh viện hoặc cộng đồng).
Phân loại lâm sàng và cơ chế bệnh sinh
Dựa vào thời điểm khởi phát và phương thức lây truyền mầm bệnh, nhiễm trùng sơ sinh được phân định thành hai nhóm bệnh sinh rõ rệt:
- Nhiễm trùng sơ sinh sớm (Early-Onset Sepsis - EOS): Xảy ra trong vòng 72 giờ đầu sau sinh (nhiều hướng dẫn lâm sàng lấy mốc 48 giờ). Tác nhân gây bệnh chủ yếu lây truyền dọc từ đường sinh dục của mẹ sang thai nhi qua dịch ối nhiễm trùng hoặc tiếp xúc trực tiếp trong quá trình chuyển dạ. Vi khuẩn hàng đầu là liên cầu nhóm B (Streptococcus agalactiae - GBS) và trực khuẩn Escherichia coli, chiếm trên 70% tổng số ca bệnh.
- Nhiễm trùng sơ sinh muộn (Late-Onset Sepsis - LOS): Xuất hiện sau 72 giờ tuổi đến ngày thứ 28 của cuộc đời. Mầm bệnh bắt nguồn từ môi trường bệnh viện (nhiễm trùng bệnh viện trong các đơn vị hồi sức sơ sinh NICU) hoặc từ cộng đồng. Các tác nhân chiếm ưu thế gồm tụ cầu hoại sinh không tạo men coagulase (CoNS, điển hình là Staphylococcus epidermidis), Staphylococcus aureus, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa và nấm Candida spp. ở trẻ sinh cực non.
Đặc điểm suy giảm miễn dịch bẩm sinh ở trẻ sơ sinh
Trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ sinh non nhẹ cân, có nguy cơ nhiễm trùng cao và diễn tiến sốc nhiễm khuẩn nhanh chóng do hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện:
| Thành phần miễn dịch | Đặc điểm chưa trưởng thành ở trẻ sơ sinh | Hậu quả lâm sàng |
|---|---|---|
| Hàng rào biểu mô và da | Lớp sừng mỏng, biểu bì ẩm ướt, gắn kết gian bào yếu, dễ bị tổn thương khi làm thủ thuật can thiệp. | Tạo điều kiện cho vi sinh vật xâm nhập qua da và đường tiêu hóa. |
| Hệ thống bổ thể | Nồng độ các yếu tố bổ thể C3, C4 và yếu tố B chỉ đạt 50-70% mức người trưởng thành. | Giảm hoạt tính opsonin hóa và khả năng tiêu diệt vi khuẩn có vỏ bọc polysaccharide. |
| Bạch cầu trung tính (PMN) | Khả năng hóa ứng động kém, di chuyển chậm đến ổ viêm, kho dự trữ tủy xương cạn kiệt nhanh khi có stress nhiễm trùng. | Phản ứng viêm không khu trú được mầm bệnh, dễ bùng phát nhiễm trùng huyết toàn thân. |
| Kháng thể dịch thể | Chỉ nhận kháng thể IgG truyền thụ động qua nhau thai từ mẹ trong 3 tháng cuối thai kỳ; nồng độ IgA và IgM nội sinh rất thấp. | Thiếu hụt miễn dịch tại niêm mạc ruột và đường hô hấp, nhạy cảm cao với vi khuẩn Gram âm. |
Dấu hiệu nhận biết lâm sàng và chẩn đoán cận lâm sàng
Triệu chứng của nhiễm trùng sơ sinh thường không đặc hiệu và diễn biến âm thầm:
- Rối loạn điều hòa thân nhiệt: Hạ thân nhiệt (< 36.5°C, thường gặp ở trẻ sinh non) hoặc sốt cao (> 37.5°C).
- Dấu hiệu hô hấp và tuần hoàn: Thở nhanh (> 60 lần/phút), cơn ngừng thở kéo dài trên 20 giây, cánh mũi phập phồng, rút lõm lồng ngực, tím tái quanh môi, mạch nhanh, thời gian làm đầy mao mạch (CRT) kéo dài trên 3 giây.
- Triệu chứng tiêu hóa và thần kinh: Bú kém hoặc bỏ bú, nôn trớ, chướng bụng, vàng da xuất hiện sớm trước 24 giờ tuổi, li bì, giảm trương lực cơ hoặc co giật.
Chẩn đoán xác định dựa vào cấy máu (tiêu chuẩn vàng, lấy tối thiểu 1 ml máu trước khi dùng kháng sinh), cấy nước tiểu qua chọc hút trên xương mu, cấy dịch não tủy nếu nghi ngờ viêm màng não mủ. Các chỉ dấu sinh học định lượng protein phản ứng C (CRP) và procalcitonin (PCT) hỗ trợ theo dõi đáp ứng điều trị.
Chiến lược điều trị kháng sinh và phòng ngừa chu sinh
Khi có nghi ngờ nhiễm khuẩn huyết sơ sinh, kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm cần được chỉ định tĩnh mạch ngay lập tức trong vòng 1 giờ đầu:
Đối với nhiễm trùng sớm, phác đồ chuẩn bao gồm Ampicillin (bao phủ Listeria monocytogenes và GBS) phối hợp với Gentamicin (kháng sinh aminoglycoside diệt khuẩn Gram âm). Trong nhiễm trùng muộn bệnh viện, phác đồ chuyển sang Vancomycin hoặc Cefotaxime/Meropenem tùy thuộc vào mô hình kháng thuốc tại địa phương.
Dự phòng kháng sinh trong chuyển dạ (Intrapartum Antibiotic Prophylaxis - IAP) bằng Penicillin G hoặc Ampicillin tiêm tĩnh mạch cho tất cả sản phụ có xét nghiệm sàng lọc GBS dương tính ở tuần thai 35-37 giúp giảm đến 80% tỷ lệ mắc nhiễm trùng sơ sinh sớm do liên cầu nhóm B.