Kiến tạo đời sống văn hóa (social construction of culture) là quá trình các chủ thể xã hội tương tác, thực hành và thể chế hóa các hệ giá trị, chuẩn mực, biểu tượng và lối sống nhằm định hình không gian văn hóa chung của cộng đồng. Quá trình này không chỉ phản ánh sự tiếp nối các di sản truyền thống mà còn là sự chủ động tái cấu trúc các hình thái sinh hoạt tinh thần nhằm thích ứng với những biến chuyển kinh tế, xã hội và công nghệ. Bài viết này phân tích nền tảng lý thuyết xã hội học, các cơ chế thể chế, cấu trúc thực hành cộng đồng, chính sách phát triển văn hóa tại Việt Nam và những vấn đề đương đại.
Bản chất và nền tảng lý thuyết của kiến tạo đời sống văn hóa
Trong xã hội học và nhân học văn hóa, đời sống văn hóa không phải là một thực thể tĩnh tại bất biến được định sẵn từ quá khứ, mà là sản phẩm của quá trình kiến tạo xã hội liên tục. Các cá nhân và nhóm xã hội thông qua ngôn ngữ, biểu tượng, nghi lễ và quy tắc ứng xử thường nhật cùng nhau thiết lập nên ý nghĩa của thế giới xung quanh.
Theo phân tích tổng quan của Michèle Lamont và Virág Molnár (2002), kiến tạo đời sống văn hóa gắn liền chặt chẽ với việc xác lập các ranh giới biểu tượng (symbolic boundaries). Đây là các phân biệt mang tính quan niệm được các chủ thể xã hội tạo dựng để phân loại con người, thực hành, thời gian và không gian. Khi các ranh giới biểu tượng này được chia sẻ rộng rãi và thể chế hóa thành các ranh giới xã hội (social boundaries), chúng vừa tạo nên trật tự sinh hoạt củng cố tính cố kết cộng đồng, vừa có thể tạo ra sự phân tầng và rào cản loại trừ xã hội nếu không được điều tiết hài hòa.
Từ góc độ lý thuyết xã hội học hiện đại, có ba khung phân tích nền tảng giải thích cách thức đời sống văn hóa được hình thành và vận hành:
Mô hình bộ công cụ văn hóa
Nhà xã hội học Ann Swidler (1986) đã đề xuất luận điểm có tính bước ngoặt khi coi văn hóa như một "hộp công cụ" (toolkit) gồm các biểu tượng, nghi lễ, câu chuyện và phong cách ứng xử. Thay vì nhìn nhận văn hóa chỉ đơn thuần là các giá trị tối hậu chi phối hành vi một cách cứng nhắc, Swidler lập luận rằng các tác nhân xã hội chủ động lựa chọn những mảnh ghép biểu tượng khác nhau từ hộp công cụ đó để xây dựng nên các chiến lược hành động linh hoạt, thích ứng với từng bối cảnh đời sống cụ thể.
Tiếp cận nhận thức xã hội
Paul DiMaggio (1997) kết hợp xã hội học văn hóa với khoa học nhận thức để chỉ ra rằng đời sống văn hóa vận hành thông qua các cấu trúc sơ đồ nhận thức (schemata). Các sơ đồ này giúp cá nhân tự động phân loại, mã hóa và tiếp nhận lượng lớn thông tin xã hội trong sinh hoạt cộng đồng. Quá trình kiến tạo văn hóa diễn ra khi các cấu trúc nhận thức nội tâm tương tác với các biểu tượng văn hóa công cộng ngoại tại, tạo nên sự đồng thuận về các chuẩn mực đạo đức và thẩm mỹ.
Không gian xã hội và quyền lực biểu tượng
Nhà lý thuyết Pierre Bourdieu (1989) phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa không gian xã hội, vốn văn hóa và quyền lực biểu tượng. Theo Bourdieu, đời sống văn hóa luôn là trường cạnh tranh nơi các giai tầng xã hội sử dụng thị hiếu, lối sống và tập quán (habitus) để khẳng định vị thế và duy trì sự phân tầng xã hội. Do đó, việc xây dựng và hoàn thiện chính sách văn hóa đòi hỏi những nỗ lực mở rộng không gian biểu tượng, giúp các tầng lớp nhân dân đều có cơ hội tiếp cận và thụ hưởng các nguồn vốn văn hóa bình đẳng.
Cơ chế thể chế và các nhân tố định hình đời sống văn hóa
Sự hình thành của đời sống văn hóa không diễn ra trong chân không mà chịu sự quy định chặt chẽ của các thiết chế xã hội. Trong công trình tổng quan kinh điển về trường phái sản xuất văn hóa, Richard A. Peterson và N. Anand (2004) đã xác định 6 nhân tố cấu trúc then chốt tham gia định hình và biến đổi đời sống văn hóa:
- Công nghệ: Sự xuất hiện của các phương tiện truyền thông mới, công nghệ in ấn, truyền hình và đặc biệt là không gian số làm thay đổi hoàn toàn cách thức sáng tạo, lưu trữ và phổ biến các sản phẩm văn hóa.
- Luật pháp và quy chế: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chính sách bản quyền, quy định kiểm duyệt và các cam kết quốc tế tạo ra hành lang pháp lý xác lập giới hạn và định hướng cho các hoạt động sáng tạo văn hóa.
- Cấu trúc ngành: Mức độ tập trung hay phân tán của các tổ chức văn hóa, nhà xuất bản, đài truyền hình và doanh nghiệp giải trí quyết định sự đa dạng của các dòng sản phẩm văn hóa trên thị trường.
- Cấu trúc tổ chức: Mô hình quản trị, quy trình phân công lao động và cơ chế ra quyết định trong các thiết chế văn hóa ảnh hưởng trực tiếp đến tính đổi mới và khả năng dung nạp các xu hướng mới.
- Nghề nghiệp và mạng lưới chuyên môn: Đội ngũ nghệ sĩ, nhà văn hóa, nhà nghiên cứu, nhà báo và người làm công tác văn hóa cơ sở giữ vai trò gác cổng (gatekeepers), tuyển chọn và định hình thị hiếu thẩm mỹ của công chúng.
- Thị trường và công chúng: Sự phân hóa nhu cầu, sở thích và năng lực chi trả của các nhóm công chúng khác nhau tạo động lực thúc đẩy các nhà sản xuất điều chỉnh nội dung và hình thức sinh hoạt văn hóa.
So sánh giữa tái tạo văn hóa tự phát và kiến tạo văn hóa có chủ đích
Trong thực tiễn quản lý xã hội, việc phân biệt giữa các quá trình tái tạo văn hóa truyền thống tự phát và các chương trình kiến tạo đời sống văn hóa có định hướng là hết sức cần thiết. Bảng dưới đây đối chiếu chi tiết hai phương thức phát triển văn hóa này:
| Tiêu chí phân tích | Tái tạo văn hóa tự phát | Kiến tạo văn hóa có chủ đích |
|---|---|---|
| Chủ thể dẫn dắt | Cộng đồng dân cư truyền thống, làng xã, dòng họ | Nhà nước, chính quyền đô thị, các tổ chức văn hóa xã hội |
| Phương thức vận hành | Trao truyền qua thế hệ bằng truyền khẩu và tập quán | Xây dựng đề án, quy hoạch thiết chế và tiêu chí chuẩn mực |
| Động lực biến đổi | Thích ứng chậm rãi theo sự thay đổi của môi trường sống | Chủ động đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội |
| Không gian sinh hoạt | Đình làng, lễ hội truyền thống, không gian gia đình | Trung tâm văn hóa, nhà hát, không gian công cộng, mạng số |
| Ưu điểm chính | Bảo lưu sâu sắc bản sắc cội nguồn, gắn kết cộng cảm cao | Tính quy mô, đồng bộ, hiện đại hóa và định hướng văn minh |
| Nguy cơ tiềm ẩn | Dễ bảo thủ, duy trì các hủ tục lạc hậu hoặc mê tín dị đoan | Nguy cơ hình thức hóa, hành chính hóa, xa rời nhu cầu thực |
Thực tiễn kiến tạo đời sống văn hóa tại Việt Nam
Tại Việt Nam, kiến tạo đời sống văn hóa là nhiệm vụ chiến lược xuyên suốt quá trình xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Nhà nước luôn đặt con người ở vị trí trung tâm, vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng các thành quả phát triển văn hóa.
Chính sách và định hướng chiến lược quốc gia
Thủ tướng Chính phủ (2021) đã ban hành Quyết định số 1909/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030. Chiến lược xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực phát triển bền vững đất nước. Quyết định đặt ra các mục tiêu định lượng cụ thể:
- Phấn đấu giá trị gia tăng của các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030, từng bước hình thành các trung tâm công nghiệp văn hóa trọng điểm tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.
- Bảo đảm khoảng 85% các địa phương, cơ quan, đơn vị đạt được các danh hiệu văn hóa trong Phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" và các phong trào thi đua cơ sở.
- Phấn đấu 100% đơn vị hành chính cấp tỉnh có đủ 3 loại hình thiết chế văn hóa (Trung tâm Văn hóa hoặc Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật, bảo tàng, thư viện) và 100% đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã có Trung tâm Văn hóa - Thể thao vào năm 2030.
- Nâng cao mức thụ hưởng văn hóa của người dân vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và các vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Xây dựng môi trường văn hóa cơ sở
Môi trường văn hóa cơ sở tại các thôn bản, tổ dân phố, cơ quan, doanh nghiệp và trường học là tế bào của toàn bộ đời sống xã hội. Phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" kết hợp với chương trình xây dựng nông thôn mới và đô thị văn minh đã tạo dựng nếp sống thượng tôn pháp luật, thực hành lối sống tiết kiệm, văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội.
Việc tôn tạo các không gian sinh hoạt văn hóa công cộng như nhà văn hóa cộng đồng, không gian đi bộ, thư viện và công viên đô thị đã tạo điều kiện thuận lợi để người dân trực tiếp tham gia sáng tạo và biểu đạt các giá trị nghệ thuật quần chúng.
Những thách thức và vấn đề mở trong bối cảnh chuyển đổi số
Quá trình toàn cầu hóa sâu rộng và sự bùng nổ của không gian mạng đang đặt ra những thách thức mới chưa từng có đối với công tác kiến tạo đời sống văn hóa:
Thách thức từ thương mại hóa và văn hóa ngoại lai
- Thương mại hóa thái quá các giá trị di sản: Việc lạm dụng khai thác du lịch đối với các lễ hội và nghi lễ truyền thống có thể biến các thực hành tâm linh thiêng liêng thành các màn trình diễn thuần túy phục vụ thương mại, làm mai một tính chân xác của di sản.
- Sự xâm lấn của các sản phẩm văn hóa độc hại: Sự du nhập không kiểm soát của các ấn phẩm, trò chơi điện tử và nội dung mạng xã hội cổ xúy bạo lực hoặc lối sống thực dụng đòi hỏi việc nâng cao năng lực đề kháng văn hóa của cộng đồng.
Biến đổi không gian văn hóa số và khoảng cách số
- Sự hình thành các tiểu văn hóa trực tuyến: Thế hệ trẻ tiếp nhận và kiến tạo đời sống văn hóa chủ yếu qua các nền tảng mạng xã hội, tạo ra các cộng đồng ảo với ngôn ngữ biểu tượng riêng biệt, đôi khi dẫn tới sự đứt gãy giao tiếp giữa các thế hệ.
- Bất bình đẳng trong tiếp cận công nghệ: Khoảng cách về hạ tầng số giữa khu vực đô thị và nông thôn có thể dẫn tới sự chênh lệch trong cơ hội tiếp cận tri thức và các dịch vụ văn hóa chất lượng cao.
Định hướng nâng cao chất lượng kiến tạo đời sống văn hóa
Nhằm phát huy tối đa sức mạnh mềm văn hóa và xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới, các giải pháp trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:
- Phát huy tính chủ động của người dân: Tôn trọng quyền tự quyết và vai trò chủ thể sáng tạo của cộng đồng, tránh áp đặt các khuôn mẫu hành chính cứng nhắc trong việc bình xét các danh hiệu văn hóa.
- Phát triển công nghiệp văn hóa gắn với công nghệ số: Ứng dụng công nghệ thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo và số hóa dữ liệu di sản để bảo tồn và quảng bá các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể ra thế giới.
- Đầu tư nguồn lực đồng bộ cho thiết chế văn hóa: Bố trí ngân sách thỏa đáng và đẩy mạnh xã hội hóa nhằm hiện đại hóa cơ sở vật chất các trung tâm văn hóa, nghệ thuật, bảo tàng và nhà triển lãm trên toàn quốc.
- Gắn kết bảo tồn bản sắc dân tộc với tiếp thu tinh hoa nhân loại: Chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa, tạo môi trường thuận lợi để các nghệ sĩ trong nước giao lưu, học hỏi và đóng góp các tác phẩm đỉnh cao cho nền văn hóa toàn cầu.