Chămpa là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học liên quan

Khái niệm và nguồn gốc của Chămpa

Chămpa là tên gọi của một vương quốc cổ đại từng tồn tại trên lãnh thổ miền Trung Việt Nam ngày nay, kéo dài từ khoảng thế kỷ II đến thế kỷ XIX. Quốc gia này được hình thành từ sự liên kết của các nhóm cư dân bản địa thuộc văn hóa Sa Huỳnh, kết hợp với ảnh hưởng sâu sắc từ nền văn minh Ấn Độ. Vương quốc Chămpa là một nền văn minh biển tiêu biểu ở Đông Nam Á, phát triển mạnh mẽ nhờ vị trí địa lý chiến lược trên tuyến hàng hải Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Tên gọi “Chămpa” xuất phát từ từ “Campā”, có nghĩa là “hoa đại” trong tiếng Phạn, tượng trưng cho sự cao quý và thanh khiết. Trong các tài liệu Trung Hoa, Chămpa được gọi bằng nhiều tên khác nhau qua từng thời kỳ: Lâm Ấp (Lin Yi, thế kỷ II–VI), Hoàn Vương (Huan Wang, thế kỷ VII–IX), Chiêm Thành (Zhan Cheng, từ thế kỷ X trở đi). Sự biến đổi này phản ánh sự thay đổi về trung tâm chính trị và mối quan hệ của Chămpa với các nước láng giềng.

Về đặc điểm dân tộc học, cư dân Chămpa nói ngôn ngữ thuộc nhóm Malay-Polynesia (ngữ hệ Nam Đảo), có nguồn gốc chung với các dân tộc hiện đang sinh sống tại Indonesia, Philippines và Malaysia. Sự giao thoa văn hóa giữa yếu tố bản địa và yếu tố Ấn Độ đã tạo nên một bản sắc đặc trưng của Chămpa: vừa chịu ảnh hưởng sâu đậm của văn minh Ấn Độ, vừa giữ lại nhiều yếu tố văn hóa bản địa Đông Nam Á.

Lãnh thổ và tổ chức hành chính

Lãnh thổ Chămpa trong lịch sử trải dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận ngày nay, tuy nhiên phạm vi này thay đổi qua từng giai đoạn lịch sử do chiến tranh, di dân và giao lưu thương mại. Chămpa không tồn tại như một quốc gia tập quyền thống nhất mà được cấu trúc theo mô hình “mandala” – một mạng lưới các tiểu quốc (mandala) liên kết lỏng lẻo, mỗi tiểu quốc có vua riêng nhưng chịu ảnh hưởng từ một trung tâm chính trị – tôn giáo lớn hơn.

Bảng sau minh họa một số tiểu quốc chính của Chămpa qua các thời kỳ:

Tên tiểu quốc	Vị trí tương ứng hiện nay	Thời kỳ hưng thịnh	Đặc điểm nổi bật
Indrapura	Quảng Nam – Đà Nẵng	Thế kỷ IX–X	Trung tâm Phật giáo Đồng Dương
Amaravati	Quảng Ngãi – Bình Định	Thế kỷ VIII–XI	Phát triển kiến trúc Mỹ Sơn
Vijaya	Bình Định	Thế kỷ XI–XV	Kinh đô cuối cùng trước khi thất thủ 1471
Kauthara	Khánh Hòa	Thế kỷ X–XIII	Thờ nữ thần Po Nagar
Panduranga	Ninh Thuận – Bình Thuận	Thế kỷ XV–XIX	Vùng đất Chăm cuối cùng còn độc lập

Mỗi tiểu quốc duy trì hệ thống cai trị riêng, đứng đầu là vua (Raja), bên dưới là tầng lớp quý tộc, tăng lữ và quan lại. Các vương quốc được liên kết thông qua quan hệ hôn nhân, tôn giáo và quân sự, chứ không thông qua bộ máy hành chính tập trung như ở Đại Việt hay Trung Hoa cùng thời.

Vị thế địa lý của Chămpa nằm giữa hai nền văn minh lớn – Trung Hoa ở phía Bắc và Ấn Độ ở phía Tây Nam – khiến vương quốc này trở thành cầu nối văn hóa, đồng thời là chiến trường cạnh tranh ảnh hưởng giữa các cường quốc khu vực. Đặc điểm hành chính phân tán giúp Chămpa linh hoạt trong thương mại và quan hệ đối ngoại, nhưng cũng làm yếu đi khả năng phòng thủ và thống nhất chính trị khi xảy ra chiến tranh.

Ngôn ngữ và chữ viết

Ngôn ngữ của người Chăm thuộc nhóm Malay-Polynesia, được sử dụng trong cả đời sống thường nhật và tôn giáo. Tiếng Chăm cổ được ghi chép trên bia ký bằng hai loại ngôn ngữ: tiếng Phạn (Sanskrit) và tiếng Chăm cổ (Aksara Campa). Việc sử dụng song ngữ phản ánh ảnh hưởng mạnh mẽ của văn hóa Ấn Độ, đặc biệt trong lĩnh vực hành chính và tôn giáo.

Chữ viết Chăm cổ có nguồn gốc từ hệ thống chữ Brahmi của Ấn Độ, du nhập vào Chămpa khoảng thế kỷ IV–V cùng với quá trình Ấn Độ hóa khu vực. Trải qua thời gian, chữ viết này được bản địa hóa, tạo nên một hệ thống chữ có đặc trưng riêng biệt, được sử dụng phổ biến trong bia ký, kinh văn và các văn bản pháp lý.

Hiện nay, chữ Chăm vẫn được bảo tồn và giảng dạy tại cộng đồng người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận và An Giang. Một số tài liệu quý hiếm viết bằng chữ Chăm cổ được lưu trữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và các trung tâm nghiên cứu văn hóa Đông Nam Á.

Danh sách các ngôn ngữ từng được sử dụng trong lịch sử Chămpa:

• Tiếng Phạn (ngôn ngữ nghi lễ và chính trị)
• Tiếng Chăm cổ (ngôn ngữ bản địa)
• Tiếng Hán (trong quan hệ triều cống với Trung Hoa)

Tôn giáo và văn hóa tín ngưỡng

Tôn giáo của Chămpa là một đặc trưng nổi bật thể hiện quá trình giao thoa văn hóa giữa Ấn Độ và bản địa. Ban đầu, cư dân Chăm chịu ảnh hưởng của Ấn Độ giáo, đặc biệt là phái thờ thần Shiva (Shaivism), sau đó phát triển thêm yếu tố Phật giáo Đại thừa vào thế kỷ IX–X. Tôn giáo ở Chămpa không mang tính loại trừ mà có sự hòa hợp và đồng tồn tại giữa các tín ngưỡng khác nhau.

Hệ thống thần linh trong văn hóa Chăm bao gồm:

• Thần Shiva – biểu tượng của sức mạnh và hủy diệt sáng tạo
• Thần Vishnu – biểu trưng cho sự bảo hộ và duy trì vũ trụ
• Nữ thần Po Nagar – thần mẹ xứ sở, được thờ tại tháp Po Nagar Nha Trang

Trong tín ngưỡng bản địa, người Chăm tôn thờ các yếu tố tự nhiên như nước, đất, lửa, núi và sông. Sự kết hợp này tạo nên hình thái tôn giáo đặc trưng – một dạng Ấn Độ giáo bản địa hóa, phản ánh sự hòa nhập sâu sắc giữa yếu tố ngoại lai và truyền thống dân gian.

Các công trình tôn giáo như tháp Mỹ Sơn, tháp Po Nagar, Po Klaung Garai được xây dựng bằng gạch nung không vữa, với kỹ thuật ghép mạch tinh xảo đến nay vẫn là bí ẩn đối với giới khảo cổ. Đây không chỉ là trung tâm tôn giáo mà còn là biểu tượng cho quyền lực của hoàng gia Chămpa, nơi tổ chức nghi lễ tế thần và đăng quang của các vị vua.

Kiến trúc và nghệ thuật

Kiến trúc Chămpa phản ánh sự kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng bản địa và mỹ học tôn giáo Ấn Độ. Các đền tháp Chămpa chủ yếu được xây dựng bằng gạch nung, không sử dụng chất kết dính truyền thống như vữa nhưng có độ bền cực cao nhờ kỹ thuật chế tác đặc biệt và cách ghép mạch chính xác đến từng mm. Gạch xây tháp có màu đỏ nâu, bề mặt nhẵn bóng, khả năng chống chịu thời tiết tốt, cho thấy trình độ công nghệ vật liệu tiên tiến thời kỳ đó.

Những đặc điểm nổi bật trong kiến trúc Chămpa:

• Tháp có bình đồ vuông hoặc chữ nhật, thường đặt trên nền cao
• Chóp tháp hình nón hoặc nhiều tầng, tượng trưng cho núi Meru trong Hindu giáo
• Trang trí bằng phù điêu, tượng thần, vũ nữ apsara, hoa văn thực vật và linh thú

Về nghệ thuật điêu khắc, Chămpa để lại một kho tàng di sản phong phú qua các phù điêu đá sa thạch với phong cách nghệ thuật riêng biệt. Các giai đoạn điêu khắc chính:

• Phong cách Mỹ Sơn E1 (thế kỷ VII–VIII): mềm mại, tinh tế, ảnh hưởng Phật giáo
• Phong cách Đồng Dương (thế kỷ IX): mang yếu tố Ấn Độ giáo mạnh mẽ, nhân vật uy nghi
• Phong cách Tháp Mẫm (thế kỷ XII–XIII): quy mô lớn, hình khối khỏe khoắn

Một số tác phẩm nổi bật gồm tượng thần Shiva, tượng Ganesha, phù điêu vũ nữ apsara đang múa, hay các cảnh khắc họa trong sử thi Mahabharata. Nhiều hiện vật hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

Kinh tế và thương mại

Chămpa có nền kinh tế nông nghiệp kết hợp thương mại hàng hải phát triển. Nông nghiệp chủ yếu dựa vào trồng lúa, với hệ thống thủy lợi khai thác nước từ các sông lớn như Thu Bồn, Cái, Phan Rang. Khí hậu miền Trung khô hạn khiến cư dân Chăm phải phát triển các kỹ thuật canh tác độc đáo như đắp bờ giữ nước, gieo sạ theo mùa mưa.

Thủ công nghiệp Chămpa bao gồm:

• Sản xuất gốm mỏng, nhẹ, nung ở nhiệt độ thấp
• Dệt vải, trang phục tơ tằm nhiều màu sắc
• Luyện kim, đúc tượng đồng và vũ khí

Thương mại biển là thế mạnh của Chămpa, nhờ vị trí chiến lược trên tuyến hải hành giữa Ấn Độ và Trung Hoa. Họ đóng vai trò trung gian trong việc buôn bán gia vị, vàng bạc, gỗ quý, gốm sứ và sản phẩm thủ công giữa các nền văn minh lớn. Cảng Hội An cổ và vùng Kauthara từng là nơi trao đổi hàng hóa sầm uất.

Bằng chứng khảo cổ từ các di chỉ ven biển cho thấy Chămpa từng có quan hệ thương mại với:

• Trung Quốc (gốm sứ, vải lụa)
• Ấn Độ (gia vị, tượng thần, vải)
• Ả Rập và Ba Tư (hương liệu, ngọc trai, thủy tinh)
• Java và Srivijaya (đồ kim loại, vũ khí)

Quan hệ với các quốc gia láng giềng

Chămpa có mối quan hệ phức tạp với các quốc gia lân cận, đặc biệt là Đại Việt ở phía Bắc và đế chế Khmer ở phía Tây Nam. Trong hơn 1000 năm tồn tại, Chămpa vừa giao thương, vừa chiến tranh, vừa có mối quan hệ hôn phối và triều cống với nhiều triều đại láng giềng.

Các sự kiện đáng chú ý:

• Năm 982: Lê Hoàn đánh bại Indrapura, buộc Chămpa dời đô
• Năm 1044: Lý Thái Tông chinh phạt Vijaya, vua Chămpa tử trận
• Năm 1471: Lê Thánh Tông tấn công Vijaya, chia cắt Chămpa vĩnh viễn

Quan hệ với Khmer lúc thân thiện, lúc thù địch, đặc biệt trong thế kỷ XII khi cả hai tranh giành ảnh hưởng ở lưu vực sông Mekong. Trong một số thời kỳ, Chămpa cũng từng liên minh với các thế lực như Đại Lý (Vân Nam), Java, hoặc các tiểu quốc Malay để chống lại các thế lực lớn hơn.

Sự suy tàn và di sản Chămpa

Từ thế kỷ XV trở đi, Chămpa liên tục bị đẩy lùi về phía Nam do các cuộc chiến với Đại Việt. Sau thất bại năm 1471, vương quốc Vijaya sụp đổ, Chămpa chỉ còn giữ được tiểu quốc Panduranga. Vào thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, vùng đất cuối cùng của Chăm bị sáp nhập hoàn toàn, chấm dứt sự tồn tại chính trị độc lập của người Chăm.

Dù vậy, di sản Chămpa vẫn tồn tại mạnh mẽ đến ngày nay thông qua cộng đồng người Chăm tại Việt Nam, Campuchia và hải ngoại. Họ vẫn duy trì ngôn ngữ, lễ hội (Kate, Ramuwan), nghệ thuật múa truyền thống, phong tục cưới hỏi, nghề gốm Bàu Trúc, nghề dệt Mỹ Nghiệp và nghi lễ tôn giáo đặc sắc.

Các giá trị văn hóa Chămpa được bảo tồn và tôn vinh tại:

• Bảo tàng Chăm Đà Nẵng
• Trung tâm Văn hóa Chăm Ninh Thuận
• Tháp Po Nagar (Khánh Hòa), Po Rome và Po Klaung Garai (Ninh Thuận)

Tài liệu tham khảo

1. Coedes, G. (1968). The Indianized States of Southeast Asia. University of Hawaii Press.
2. Hardy, A. (2009). The Politics of Place in Champa. Journal of Southeast Asian Studies.
3. Trần Quốc Vượng (2004). Văn hóa Chămpa. NXB Khoa học Xã hội.
4. Higham, C. (2001). The Civilization of Angkor. Phoenix.
5. UNESCO – Mỹ Sơn Sanctuary