Cường giáp (hyperthyroidism) là hội chứng bệnh lý nội tiết đặc trưng bởi tình trạng tuyến giáp tăng hoạt động tổng hợp và giải phóng quá mức hormone T3 và T4 vào tuần hoàn, dẫn đến hội chứng nhiễm độc giáp với sự tăng tốc chuyển hóa cơ bản toàn thân.
Phân biệt cường giáp và nhiễm độc giáp
Trong thực hành lâm sàng, hai thuật ngữ này thường bị nhầm lẫn nhưng mang ý nghĩa bệnh học khác biệt:
- Cường giáp (Hyperthyroidism): Là tình trạng nồng độ hormone giáp trong máu tăng cao bắt nguồn từ chính sự tăng hoạt động chức năng tổng hợp hormone của mô tuyến giáp (nguyên nhân nội tại tại tuyến).
- Nhiễm độc giáp (Thyrotoxicosis): Là thuật ngữ rộng hơn, chỉ tất cả các trạng thái lâm sàng và sinh hóa gây ra bởi sự dư thừa hormone giáp tự do tác động lên các mô đích, bất kể nguồn gốc hormone do tuyến giáp tự tăng tiết, do vỡ nang giáp giải phóng ồ ạt hormone tích trữ sẵn (như trong viêm tuyến giáp), hoặc do uống quá liều hormone giáp ngoại sinh (nhiễm độc giáp do thuốc).
Nguyên nhân sinh bệnh học phổ biến
Có nhiều căn nguyên dẫn đến tình trạng cường giáp, trong đó ba nguyên nhân hàng đầu bao gồm:
| Bệnh lý | Tỷ lệ mắc | Cơ chế bệnh sinh cốt lõi |
|---|---|---|
| Bệnh Basedow (Graves' disease) | 70% đến 80% | Bệnh lý tự miễn thể dịch. Cơ thể sản sinh kháng thể tự do kích thích thụ thể TSH (TSH receptor antibodies - TRAb hay TSI). Kháng thể này gắn vào và kích hoạt liên tục thụ thể TSH trên màng tế bào nang giáp, kích thích tế bào phì đại, tăng sinh mạch máu và bài tiết hormone giáp mất kiểm soát. |
| Bướu đa nhân độc tuyến giáp (Plummer's disease) | 10% đến 15% | Một hoặc nhiều nhân giáp phát triển độc lập tự chủ (autonomous nodules) do đột biến soma hoạt hóa ở thụ thể TSH hoặc protein Gs-alpha, liên tục tiết hormone giáp mà không phụ thuộc vào nồng độ TSH của tuyến yên. |
| U tuyến độc đơn nhân (Toxic adenoma) | 3% đến 5% | Một nhân giáp đơn độc tăng hoạt tính chức năng bài tiết T3/T4 quá mức, ức chế nhu mô tuyến giáp lành xung quanh bị teo nghỉ trên xạ hình tuyến giáp. |
Biểu hiện lâm sàng trên các hệ cơ quan
Sự gia tăng hormone T3 và T4 kích thích thụ thể beta-adrenergic và tăng tiêu thụ oxy của tế bào, biểu hiện hội chứng chuyển hóa tăng động đặc trưng:
- Hệ tim mạch: Tim đập nhanh xoang liên tục ngay cả khi nghỉ ngơi, hồi hộp đánh trống ngực, tăng cung lượng tim, huyết áp tâm thu tăng trong khi huyết áp tâm trương giảm (tăng áp lực mạch). Biến chứng nguy hiểm ở người cao tuổi là loạn nhịp tim (đặc biệt rung nhĩ) và suy tim cung lượng cao.
- Hệ thần kinh - cơ: Bồn chồn, lo âu, mất ngủ, tính tình cáu gắt, run mịn đầu ngón tay tần số cao khi giơ tay ra trước, yếu cơ gốc chi (bệnh cơ do cường giáp), tăng phản xạ gân xương.
- Chuyển hóa và điều nhiệt: Sợ nóng, vã mồ hôi nhiều, da nóng ẩm mịn, sút cân nhanh chóng dù cảm giác thèm ăn và lượng thức ăn nạp vào tăng cao do tăng chuyển hóa cơ bản và dị hóa protein mỡ.
- Hệ tiêu hóa: Tăng nhu động ruột dẫn đến đại tiện nhiều lần trong ngày hoặc tiêu chảy mạn tính.
- Dấu hiệu ngoài tuyến đặc thù của bệnh Basedow: Bệnh mắt Basedow (Graves' ophthalmopathy) biểu hiện lồi mắt, phù nề quanh hốc mắt, nhìn đôi do lắng đọng glycosaminoglycan trong cơ vận nhãn; và phù niêm trước xương chày (pretibial myxedema) với mảng da dày đỏ sần sùi như da cam.
Chẩn đoán cận lâm sàng và chiến lược điều trị
Bộ xét nghiệm đánh giá chức năng tuyến giáp là tiêu chuẩn xác định chẩn đoán:
Nồng độ TSH huyết thanh siêu nhạy sụt giảm sâu (thường dưới 0,01 mIU/L), kèm theo nồng độ hormone tự do FT4 và FT3 tăng cao rõ rệt. Xét nghiệm định lượng kháng thể TRAb dương tính mạnh khẳng định bệnh Basedow. Đo độ tập trung iod phóng xạ (Radioactive Iodine Uptake - RAIU) giúp phân biệt cường giáp thực sự (độ tập trung iod cao lan tỏa hoặc khu trú tại nhân) với tình trạng viêm tuyến giáp giải phóng (độ tập trung iod giảm gần bằng không).
Ba phương pháp điều trị cường giáp chính hiện nay gồm:
- Thuốc kháng giáp trạng tổng hợp (Thionamides): Nhóm thuốc đầu tay phổ biến gồm Methimazole (hoặc Thiamazole) và Propylthiouracil (PTU). Thuốc ức chế enzyme thyroid peroxidase (TPO), ngăn chặn quá trình hữu cơ hóa iod và ghép đôi iodotyrosine. Methimazole là lựa chọn ưu tiên nhờ hiệu quả cao và ít độc cho gan; PTU được chỉ định ưu tiên trong 3 tháng đầu thai kỳ (nhờ ít gây dị tật bẩm sinh hơn) và trong cấp cứu cơn bão giáp. Thuốc chẹn beta giao cảm (Propranolol, Atenolol) được dùng phối hợp giai đoạn đầu để kiểm soát nhanh triệu chứng nhịp tim nhanh và run tay.
- Liệu pháp Iod phóng xạ (I-131): Đồng vị I-131 phát tia bức xạ beta phá hủy chọn lọc các tế bào nang giáp tăng hoạt. Đây là phương pháp điều trị dứt điểm hiệu quả cho bướu nhân độc và bệnh Basedow tái phát, tuy nhiên chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú và bệnh nhân có bệnh mắt Basedow tiến triển nặng.
- Phẫu thuật cắt tuyến giáp: Phẫu thuật cắt toàn bộ hoặc gần toàn bộ tuyến giáp được chỉ định khi bướu giáp quá lớn chèn ép khí quản gây khó thở, nghi ngờ kèm nhân ung thư ác tính, hoặc bệnh nhân dị ứng nặng với thuốc kháng giáp.