Biếng ăn là tình trạng suy giảm hoặc mất cảm giác thèm ăn dẫn đến việc giảm tiếp nhận dinh dưỡng, có thể do các bệnh lý cơ thể, rối loạn tâm thần kinh hoặc hành vi hạn chế năng lượng nghiêm ngặt kéo dài gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe và thể trạng. Tình trạng này có thể xuất hiện dưới dạng triệu chứng thứ phát của các bệnh nhiễm trùng, ung thư mạn tính hoặc là bệnh lý tâm thần độc lập như chứng biếng ăn tâm thần.
Cơ chế sinh lý điều hòa cảm giác thèm ăn và cân bằng năng lượng
Cảm giác thèm ăn được điều phối bởi mạng lưới thần kinh phức tạp tại vùng dưới đồi, chịu sự tương tác giữa tín hiệu thể dịch từ đường tiêu hóa và các hormone chuyển hóa:
| Tín hiệu sinh học | Nguồn gốc tiết | Tác động lên thụ thể trung ương |
|---|---|---|
| Ghrelin | Tế bào niêm mạc đáy dạ dày | Kích thích nhân cung vùng dưới đồi làm tăng cảm giác đói và thèm ăn |
| Leptin | Mô mỡ cơ thể | Phát tín hiệu dự trữ năng lượng đủ, ức chế cảm giác thèm ăn và tăng tiêu hao cơ bản |
| Peptide YY và GLP-1 | Tế bào L ở hồi tràng và đại tràng | Truyền tín hiệu no lên trung khu thần kinh sau bữa ăn để kết thúc việc ăn uống |
Khi cân bằng năng lượng cơ thể bị gián đoạn, phương trình chuyển hóa năng lượng được biểu diễn bởi:
Trong đó là năng lượng dự trữ thuần, là năng lượng hấp thu từ thức ăn và là tổng năng lượng tiêu hao cho chuyển hóa cơ bản và hoạt động thể lực. Trạng thái biếng ăn kéo dài dẫn đến điều kiện , buộc cơ thể phải tiêu hủy mỡ và khối cơ nạc để duy trì sự sống.
Gánh nặng dịch tễ học và nguy cơ tử vong
Theo phân tích gộp năm 2011 của Arcelus và cộng sự trên Archives of General Psychiatry, chứng biếng ăn tâm thần có tỷ lệ tử vong chuẩn hóa cao nhất trong số các rối loạn tâm thần, chủ yếu do biến chứng suy tim, loạn nhịp tim và kiệt quệ chuyển hóa.
Nghiên cứu dịch tễ học của Smink và cộng sự công bố năm 2012 trên Current Psychiatry Reports nhấn mạnh xu hướng gia tăng tỷ lệ mắc bệnh ở trẻ vị thành niên và nữ giới trẻ tuổi do áp lực xã hội về tiêu chuẩn vóc dáng mảnh mai.
Mô hình can thiệp tâm lý nhận thức hành vi
Trong tổng quan năm 2003 trên tạp chí Behaviour Research and Therapy, Christopher Fairburn và các cộng sự đã xây dựng mô hình trị liệu nhận thức hành vi xuyên chẩn đoán chuyên biệt cho rối loạn ăn uống. Mô hình này tập trung vào việc nhận diện và giải quyết các cơ chế duy trì bệnh lý:
- Đánh giá quá mức về hình dáng và trọng lượng cơ thể.
- Chế độ ăn kiêng hà khắc và các quy tắc ăn uống cứng nhắc.
- Cảm xúc tiêu cực và phản ứng né tránh thức ăn.
Nguyên tắc phục hồi dinh dưỡng an toàn
Quá trình nuôi dưỡng phục hồi cho người biếng ăn suy dinh dưỡng nặng đòi hỏi sự thận trọng cao độ nhằm phòng ngừa hội chứng nuôi ăn lại. Phác đồ cần bắt đầu với mức calo thấp, tăng dần từng bước, kết hợp bù kali, magie và đặc biệt là phosphat huyết thanh để bảo vệ chức năng co bóp cơ tim.