Chỉ số Impact Factor là gì? Đây là thước đo trắc lượng phản ánh tần suất trích dẫn trung bình của các bài báo xuất bản trên một tạp chí trong hai năm gần nhất. Chỉ số do Clarivate công bố thường niên trên Journal Citation Reports để đánh giá tầm ảnh hưởng học thuật.
Bài viết này phân tích bản chất của JIF, hướng dẫn công thức và cách tính IF của tạp chí qua ví dụ thực tế, kèm bảng so sánh với CiteScore.
Chỉ số Impact Factor là gì và vai trò trong đánh giá tạp chí khoa học?
Chỉ số Impact Factor (viết tắt là IF hoặc JIF) được đề xuất bởi Tiến sĩ Eugene Garfield - người sáng lập Viện Thông tin Khoa học (ISI). Đây là một trong những chỉ số quan trọng nhất của hoạt động phân tích trích dẫn quốc tế:
- Đo lường mức độ lan tỏa học thuật: Chỉ số IF thể hiện trung bình một bài báo đăng trên tạp chí được các nghiên cứu khác trích dẫn bao nhiêu lần trong vòng một năm.
- Tiêu chí định hướng nộp bài cho tác giả: Giúp các nhà nghiên cứu lựa chọn tạp chí phù hợp với tầm vóc và mục tiêu lan tỏa của công trình.
- Căn cứ phân hạng chất lượng tạp chí: Dựa trên giá trị IF trong từng ngành, tạp chí được xếp hạng vào các nhóm tứ phân vị theo chuẩn bài báo khoa học Q1, Q2, Q3, Q4.
Bạn có thể tìm hiểu thêm về tiêu chuẩn các ấn phẩm thuộc danh mục này tại bài viết bài báo ISI/Scopus là gì.
Công thức và cách tính IF của tạp chí qua ví dụ số liệu chi tiết
Chỉ số Impact Factor của một tạp chí trong năm khảo sát (năm Y) được tính theo công thức chuẩn của Clarivate như sau:
JIF (năm Y) = A / B
Trong đó:
- A (Tử số): Tổng số trích dẫn trong năm Y từ Web of Science đến các bài báo xuất bản trên tạp chí đó trong 2 năm trước (năm Y-1 và Y-2).
- B (Mẫu số): Tổng số bài báo có thể trích dẫn (Citable items gồm: Original Articles và Review Articles) được tạp chí xuất bản trong 2 năm trước (năm Y-1 và năm Y-2). Không tính các bài biên tập, thư gửi tòa soạn hay đính chính.
Ví dụ minh họa cách tính Impact Factor năm 2023
Giả sử Tạp chí Khoa học Y sinh (giả định) có số liệu xuất bản và trích dẫn thực tế được thống kê qua các bước sau:
- Bước 1 - Thống kê số bài báo xuất bản trong 2 năm 2021 và 2022: Năm 2021 tạp chí xuất bản 120 bài nghiên cứu; năm 2022 xuất bản 130 bài nghiên cứu. Tổng số bài có thể trích dẫn (Mẫu số B) = 120 + 130 = 250 bài báo.
- Bước 2 - Đếm tổng trích dẫn trong năm 2023: Các bài báo năm 2021 nhận 650 trích dẫn; các bài báo năm 2022 nhận 600 trích dẫn. Tổng trích dẫn (Tử số A) = 650 + 600 = 1.250 lượt.
- Bước 3 - Thực hiện phép chia: Điểm Impact Factor năm 2023 của tạp chí = 1.250 / 250 = 5.000.
Chỉ số JIF năm 2023 này sẽ được Clarivate công bố chính thức vào bản cập nhật Journal Citation Reports vào cuối tháng 6 năm 2024.
Bảng so sánh điểm khác biệt giữa Journal Impact Factor và CiteScore
Dưới đây là bảng đối chiếu chi tiết giữa chỉ số JIF của Web of Science (Clarivate) và chỉ số CiteScore của Scopus (Elsevier).
| Tiêu chí so sánh | Journal Impact Factor (JIF) | CiteScore (Scopus) |
|---|---|---|
| Cơ quan sở hữu | Clarivate Analytics (Web of Science) | Elsevier (Scopus) |
| Khung thời gian tính toán | 2 năm (hoặc 5 năm cho 5-Year IF) | 4 năm liên tiếp |
| Loại tài liệu trong mẫu số | Chỉ tính bài nghiên cứu gốc và bài tổng quan (Citable items) | Tính tất cả các ấn phẩm (bài báo, review, hội nghị, bài xã luận) |
| Quy mô danh mục tạp chí | Hơn 21.000 tạp chí thuộc Web of Science Core Collection | Hơn 27.000 tạp chí thuộc Scopus |
| Thời điểm công bố hàng năm | Tháng 6 hàng năm trên Journal Citation Reports | Tháng 5 - Tháng 6 hàng năm trên Scopus Preview |
Để hiểu rõ hơn về hệ thống Scopus và các tiêu chí gia nhập, bạn có thể tham khảo bài viết danh mục Scopus là gì và làm thế nào để tham gia.
Những hạn chế của chỉ số Impact Factor và Tuyên bố DORA
Mặc dù được sử dụng rộng rãi, chỉ số Impact Factor vẫn tồn tại những giới hạn cố hữu mà người nghiên cứu cần lưu ý:
- Sự chênh lệch lớn giữa các ngành khoa học: Các ngành y sinh học và hóa học có số lượng trích dẫn tự nhiên cao hơn rất nhiều so với ngành toán học hay khoa học xã hội. Một chỉ số IF = 2.0 có thể là xuất sắc trong ngành toán nhưng chỉ ở mức trung bình trong ngành sinh học phân tử.
- Quy luật phân phối trích dẫn bất cân xứng: Trong một tạp chí, thông thường chỉ khoảng 20% số bài báo xuất sắc đóng góp tới 80% tổng số lượt trích dẫn cho toàn bộ tạp chí đó.
- Tuyên bố DORA (2012): Khuyến nghị không dùng IF tạp chí để đánh giá năng lực từng bài báo hay cá nhân. Cần kết hợp các chỉ số cấp tác giả như chỉ số H-index.
Bạn có thể tham khảo thêm bức tranh toàn cảnh về các hệ thống đo lường tại bài viết tổng quan về các danh mục cơ sở dữ liệu khoa học.
Quy trình 4 bước tra cứu chỉ số Impact Factor trên Journal Citation Reports (JCR)
Để kiểm tra chỉ số Impact Factor chính thức của một tạp chí khoa học, bạn thực hiện theo quy trình sau:
- Bước 1 - Truy cập cổng thông tin JCR: Đăng nhập vào
jcr.clarivate.comthông qua mạng nội bộ hoặc tài khoản thư viện của trường đại học/viện nghiên cứu. - Bước 2 - Tìm kiếm theo tên hoặc mã ISSN: Nhập tên đầy đủ của tạp chí hoặc mã chuẩn ISSN vào thanh tìm kiếm trung tâm.
- Bước 3 - Xem hồ sơ chi tiết của tạp chí: Nhấp vào tên tạp chí để xem biểu đồ biến động JIF qua các năm, chỉ số 5-Year Impact Factor và hệ số trích dẫn bài viết.
- Bước 4 - Kiểm tra phân hạng Quartile: Xem mục Rank by Journal Impact Factor để xác định thứ hạng của tạp chí (Q1, Q2, Q3 hay Q4) trong từng nhóm ngành chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số Impact Factor bao nhiêu được xem là cao và uy tín?
Điều này phụ thuộc hoàn toàn vào chuyên ngành nghiên cứu. Để đánh giá chính xác, bạn nên xem xét phân hạng Quartile (Q1 đến Q4) của tạp chí trong lĩnh vực cụ thể thay vì chỉ nhìn vào con số IF tuyệt đối.
Chỉ số 5-Year Impact Factor là gì?
5-Year Impact Factor là biến thể của IF được tính toán trên khung thời gian trích dẫn 5 năm liên tiếp. Thước đo này đặc biệt hữu ích cho các ngành có tốc độ trích dẫn chậm như toán học, khoa học xã hội và nhân văn.
Các tạp chí thuộc danh mục ESCI và AHCI có chỉ số Impact Factor không?
Có. Kể từ bản phát hành Journal Citation Reports tháng 6/2023, Clarivate đã chính thức cấp chỉ số JIF cho toàn bộ các tạp chí thuộc Web of Science Core Collection, bao gồm cả nhóm ESCI và AHCI.
Làm sao để tra cứu chỉ số Impact Factor chính thức của một tạp chí?
Bạn truy cập cổng thông tin Journal Citation Reports (JCR) tại địa chỉ jcr.clarivate.com thông qua tài khoản thư viện của trường đại học hoặc kiểm tra thông tin trên trang chủ chính thức của nhà xuất bản.
Tài liệu tham khảo
- Garfield, E. (2006). The history and meaning of the journal impact factor. JAMA, 295(1), 90-93. doi:10.1001/jama.295.1.90
- Clarivate Analytics (2023). Journal Citation Reports Reference Guide. Clarivate. https://clarivate.com
- DORA (2012). San Francisco Declaration on Research Assessment. American Society for Cell Biology. https://sfdora.org/read/