Viêm bờ mi (blepharitis) là bệnh lý viêm mạn tính ở bờ mi mắt đặc trưng bởi kích ứng, đỏ, ngứa, bong vảy bờ mi và rối loạn chức năng tuyến Meibomius làm mất ổn định màng phim nước mắt.
Giải phẫu bờ mi và phân loại viêm bờ mi
Bờ mi mắt có cấu trúc giải phẫu tinh vi, chia thành hai phần giải phẫu riêng biệt ngăn cách bởi đường xám (gray line): phần trước gồm nang lông mi và các tuyến bã nhờn liên kết (tuyến Zeis và tuyến Moll); phần sau gồm các lỗ mở của tuyến Meibomius (các tuyến bã nhờn biến đổi nằm trong sụn mi) và bề mặt biểu mô tiếp giáp nhãn cầu.
Dựa trên vị trí giải phẫu học và nguyên nhân sinh bệnh, viêm bờ mi được phân loại thành:
- Viêm bờ mi trước (Anterior blepharitis): Tổn thương chủ yếu tập trung quanh gốc lông mi và nang lông. Hai nguyên nhân phổ biến nhất là nhiễm tụ cầu khuẩn (Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis) và viêm da tiết bã (seborrheic blepharitis). Viêm bờ mi do tụ cầu thường có vảy cứng bám chặt quanh chân lông mi, loét nhỏ và rụng lông mi (madarosis), trong khi thể tiết bã có các vảy nhờn, mềm, dễ bong.
- Viêm bờ mi sau (Posterior blepharitis): Chiếm đa số các trường hợp, về cơ bản là biểu hiện của rối loạn chức năng tuyến Meibomius (Meibomian Gland Dysfunction - MGD). Tình trạng tăng sừng hóa biểu mô ống tuyến kết hợp với sự thay đổi thành phần lipid làm dịch tiết meibum trở nên đặc quánh, gây bít tắc lỗ tuyến, viêm quanh tuyến và mất ổn định lớp lipid của màng phim nước mắt.
- Viêm bờ mi hỗn hợp (Mixed blepharitis): Bệnh nhân có sự kết hợp đồng thời của viêm bờ mi trước và rối loạn chức năng tuyến Meibomius phần sau.
- Viêm bờ mi do Demodex (Demodex blepharitis): Ký sinh trùng Demodex folliculorum (cư trú trong nang lông mi) và Demodex brevis (cư trú sâu trong tuyến Meibomius) gây kích ứng cơ học, tắc nghẽn ống tuyến và mang theo vi khuẩn cộng sinh, tạo nên dấu hiệu kinh điển là các trụ vảy hình ống (cylindrical dandruff hoặc collarettes) bao quanh gốc lông mi.
Cơ chế bệnh sinh và sinh lý bệnh màng phim nước mắt
Cơ chế bệnh sinh của viêm bờ mi là một vòng xoắn bệnh lý phức tạp giữa nhiễm trùng vi sinh vật, phản ứng miễn dịch viêm và rối loạn sinh lý màng phim nước mắt:
Bình thường, tuyến Meibomius tiết ra lớp lipid ngoài cùng của màng phim nước mắt, có nhiệm vụ làm giảm sức căng bề mặt và ngăn chặn sự bốc hơi của lớp nước bên dưới. Khi tuyến Meibomius bị viêm hoặc tắc nghẽn, vi khuẩn trên bờ mi (như Cutibacterium acnes và Staphylococcus) tiết ra enzyme lipase và esterase phân giải lipid trung tính thành các acid béo tự do gây độc tế bào biểu mô kết giác mạc. Thiếu hụt lớp lipid làm tốc độ bốc hơi nước mắt tăng vọt gấp nhiều lần, dẫn đến bệnh khô mắt bốc hơi (evaporative dry eye disease), tăng áp suất thẩm thấu nước mắt và kích hoạt giải phóng các cytokine tiền viêm (IL-1beta, TNF-alpha, MMP-9).
Triệu chứng lâm sàng và chẩn đoán
Người bệnh thường than phiền về các triệu chứng khó chịu kéo dài, thường nặng hơn vào buổi sáng khi mới thức dậy:
| Nhóm dấu hiệu | Biểu hiện lâm sàng | Ý nghĩa chẩn đoán |
|---|---|---|
| Triệu chứng cơ năng | Cộm xốn như có cát trong mắt, ngứa mi dữ dội, nóng rát, đỏ mắt, sợ ánh sáng nhẹ, nhìn mờ thoáng qua cải thiện sau khi chớp mắt. | Phản ánh tình trạng khô mắt thứ phát và kích ứng bề mặt nhãn cầu mạn tính. |
| Khám bờ mi trước | Cương tụ mạch máu bờ mi, vảy cứng quanh gốc mi (collarettes), vảy mỡ, rụng lông mi, lông mi xiêu vẹo (trichiasis). | Đặc trưng cho viêm bờ mi do tụ cầu khuẩn hoặc ký sinh trùng Demodex. |
| Khám bờ mi sau | Lỗ tuyến Meibomius bị nút sừng bít tắc, giãn mao mạch bờ mi (telangiectasia), chất tiết meibum đục như kem đánh răng khi ấn sụn mi. | Dấu hiệu khẳng định rối loạn chức năng tuyến Meibomius (MGD). |
| Đánh giá màng phim nước mắt | Thời gian vỡ màng phim nước mắt (TBUT) rút ngắn (dưới 10 giây), nhuộm fluorescein giác mạc thấy viêm giác mạc chấm nông (SPK). | Đo lường mức độ mất ổn định màng nước mắt và tổn thương biểu mô giác mạc. |
Chiến lược quản lý và điều trị đa phương thức
Viêm bờ mi là bệnh lý mạn tính không thể chữa khỏi dứt điểm hoàn toàn trong một thời gian ngắn, mục tiêu điều trị là kiểm soát triệu chứng, giảm viêm và phục hồi chức năng bài tiết lipid tuyến bờ mi:
- Vệ sinh bờ mi (Lid hygiene) - Nền tảng cốt lõi: Chườm ấm mi mắt ở nhiệt độ 40 đến 45 độ C trong 10 phút để làm tan chảy lớp sáp meibum đông đặc, kết hợp massage mi mắt hướng về phía bờ tự do để tống xuất chất tiết ứ đọng. Lau rửa mi hàng ngày bằng bọt vệ sinh chuyên dụng chứa acid hypochlorous (HOCl) hoặc chiết xuất tràm trà (Tea Tree Oil nồng độ 4-Terpineol) để diệt trừ Demodex.
- Kháng sinh tại chỗ và toàn thân: Thuốc mỡ kháng sinh tra mắt (Erythromycin, Bacitracin hoặc Tobramycin) bôi bờ mi vào ban đêm trong các đợt bùng phát do vi khuẩn. Trong MGD nặng và viêm đỏ bờ mi kéo dài, kháng sinh đường uống nhóm tetracycline (Doxycycline 50-100 mg/ngày) hoặc macrolide (Azithromycin) được sử dụng chủ yếu nhờ đặc tính chống viêm, ức chế enzyme lipase và điều hòa tiết meibum hơn là tác dụng diệt khuẩn đơn thuần.
- Kiểm soát phản ứng viêm: Thuốc nhỏ mắt corticosteroid nồng độ thấp (Loteprednol, Fluorometholone) dùng ngắn ngày trong các đợt viêm cấp, hoặc thuốc điều hòa miễn dịch nhỏ mắt (Cyclosporine A 0,05%, Tacrolimus) dùng dài ngày an toàn cho khô mắt thứ phát.
- Liệu pháp can thiệp hiện đại: Ứng dụng công nghệ nhiệt - áp lực nội tiêm (LipiFlow) hoặc ánh sáng xung cường độ cao (Intense Pulsed Light - IPL) giúp làm thông thoáng tuyến Meibomius triệt để và triệt tiêu các mạch máu bất thường gây viêm.