Mexico (tên chính thức: Hợp chủng quốc Mexico; tiếng Tây Ban Nha: Estados Unidos Mexicanos) là một quốc gia cộng hòa liên bang nằm ở phần phía nam của lục địa Bắc Mỹ, có diện tích gần 2 triệu km² và dân số hơn 129 triệu người (đứng thứ 10 thế giới và là quốc gia nói tiếng Tây Ban Nha đông dân nhất hành tinh). Với vị trí địa chính trị chiến lược nối liền khu vực kinh tế phát triển Bắc Mỹ (Hoa Kỳ, Canada) với khối các quốc gia Mỹ Latinh, Mexico sở hữu lịch sử văn hóa rực rỡ kéo dài hàng nghìn năm từ các nền văn minh bản địa Mesoamerica đến giai đoạn thuộc địa Tân Tây Ban Nha và thời kỳ hiện đại. Bài viết này trình bày tổng quan về địa lý tự nhiên, tiến trình lịch sử, thể chế chính trị, cấu trúc kinh tế và quan hệ hợp tác quốc tế của Mexico với Việt Nam.
Địa lý tự nhiên và đa dạng sinh học
Lãnh thổ Mexico trải dài từ vĩ độ \(14^\circ ext{B}\) đến \(32^\circ ext{B}\), được bao bọc bởi Thái Bình Dương ở phía tây, Vịnh Mexico và Biển Caribe ở phía đông. Địa hình Mexico phần lớn là đồi núi gồ ghề và cao nguyên nội địa:
- Hệ thống sơn mạch: Hai dãy núi lớn chạy song song từ bắc xuống nam gồm Dãy Sierra Madre Occidental ở phía tây và Sierra Madre Oriental ở phía đông, kẹp ở giữa là Cao nguyên Trung tâm Mexico (Mesa Central) rộng lớn và màu mỡ, nơi tập trung phần lớn dân cư và các đô thị lớn nhất như Thủ đô Mexico City, Guadalajara, Puebla.
- Vành đai núi lửa xuyên Mexico (Trans-Mexican Volcanic Belt): Chạy ngang qua miền trung nam đất nước, chứa nhiều đỉnh núi cao phủ băng tuyết vĩnh cửu như Đỉnh Orizaba (Pico de Orizaba, 5.636 m) và Núi lửa Popocatépetl.
- Khí hậu và đa dạng sinh học: Do sự phân hóa mạnh của địa hình và vĩ độ, khí hậu Mexico dao động từ khí hậu hoang mạc khô cằn ở phía bắc (Sa mạc Sonora, Sa mạc Chihuahuan) đến khí hậu cận nhiệt đới cao nguyên ở miền trung và rừng mưa nhiệt đới ẩm ướt ở phía nam và Bán đảo Yucatán. Mexico được công nhận là một trong 17 quốc gia "siêu đa dạng sinh học" (megadiverse countries) của thế giới, sở hữu hơn 10% tổng số loài sinh vật trên Trái Đất.
Tiến trình lịch sử
Lịch sử Mexico là bức tranh giao thoa độc đáo giữa các nền văn minh bản địa và ảnh hưởng châu Âu:
| Thời kỳ lịch sử | Giai đoạn | Sự kiện và đặc trưng then chốt |
|---|---|---|
| Thời kỳ Tiền Colombo (Pre-Columbian) | 2500 TCN – 1521 SCN | Sự phát triển rực rỡ của các nền văn minh Mesoamerica: Olmec (văn hóa mẹ), Maya (thiên văn học, chữ tượng hình), Teotihuacan, Zapotec, Toltec và Đế quốc Aztec với thủ đô Tenochtitlan tráng lệ trên hồ Texcoco. |
| Thời kỳ Thuộc địa (Vương quốc Tân Tây Ban Nha) | 1521 – 1821 | Năm 1521, Hernán Cortés chinh phục người Aztec; Mexico trở thành trung tâm khai thác bạc và thương mại của Đế quốc Tây Ban Nha; hình thành cộng đồng người lai Mestizo và văn hóa Công giáo La Mã bản địa hóa. |
| Đấu tranh Độc lập và Thế kỷ 19 đầy biến động | 1810 – 1876 | Linh mục Miguel Hidalgo phát động cuộc kháng chiến độc lập (1810), Mexico tuyên bố độc lập năm 1821; trải qua Chiến tranh Mexico - Hoa Kỳ (1846-1848) làm mất hơn một nửa lãnh thổ phía bắc (California, Texas, New Mexico). |
| Cách mạng Mexico và Hiện đại hóa | 1910 – nay | Cuộc Cách mạng Mexico (1910) dẫn đầu bởi Emiliano Zapata, Pancho Villa dẫn đến việc ban hành Hiến pháp tiến bộ năm 1917, cải cách ruộng đất và mở ra thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại. |
Cơ cấu kinh tế và vị thế thương mại
Mexico là nền kinh tế lớn thứ hai ở Mỹ Latinh (sau Brazil) và nằm trong nhóm 15 nền kinh tế lớn nhất toàn cầu tính theo GDP danh nghĩa:
- Công nghiệp sản xuất chế biến: Mexico là một trong những trung tâm sản xuất ô tô lớn nhất thế giới, tập trung các nhà máy lắp ráp của General Motors, Ford, Volkswagen, Toyota, Nissan. Bên cạnh đó, ngành sản xuất thiết bị điện tử, hàng không vũ trụ, thiết bị y tế và hóa dầu (thông qua Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Pemex) đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu.
- Hội nhập thương mại quốc tế: Mexico có mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng khắp với hơn 50 quốc gia, tiêu biểu là Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA, thay thế NAFTA) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Xu hướng "nearshoring" (chuyển dịch chuỗi cung ứng sản xuất về gần thị trường tiêu thụ Bắc Mỹ) đang tạo cú hích tăng trưởng vốn đầu tư FDI mạnh mẽ vào Mexico.
- Du lịch và Dịch vụ: Mexico luôn nằm trong top 10 điểm đến du lịch thu hút khách quốc tế nhiều nhất thế giới nhờ các di sản khảo cổ học Maya/Aztec (như Chichen Itza, Teotihuacan), các thành phố thuộc địa cổ kính và các khu nghỉ dưỡng biển nổi tiếng thế giới tại Cancún, Riviera Maya, Los Cabos.
Quan hệ đối ngoại với Việt Nam
Quan hệ hữu nghị và hợp tác nhiều mặt giữa Việt Nam và Mexico phát triển không ngừng kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức vào ngày 19/5/1975. Trong khuôn khổ đa phương và các diễn đàn quốc tế (như Liên Hợp Quốc, APEC, CPTPP), hai nước luôn duy trì sự ủng hộ và phối hợp chặt chẽ. Về kinh tế, Mexico hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Việt Nam tại khu vực Mỹ Latinh, trong khi Việt Nam là một trong những bạn hàng xuất nhập khẩu quan trọng của Mexico tại khu vực Đông Nam Á với các mặt hàng chủ lực gồm điện thoại, linh kiện điện tử, giày dép, hàng dệt may và thủy hải sản.