Hà Nam là một tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Hồng, Việt Nam, nằm ở cửa ngõ phía nam của Thủ đô Hà Nội, giữ vị trí địa kinh tế và giao thông chiến lược trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ. Tỉnh lỵ là thành phố Phủ Lý, cách trung tâm Hà Nội khoảng sáu mươi cây số về phía nam. Nhờ vị thế nằm trên trục hành lang kinh tế Bắc Nam, địa bàn tỉnh là đầu mối kết nối giao thương giữa thủ đô với các tỉnh duyên hải Bắc Bộ và khu vực Bắc Trung Bộ.
Về phương diện lịch sử và địa danh hành chính, tên gọi Hà Nam được ghép từ hai chữ Hà trong sông Hồng và Nam trong tỉnh Nam Định cũ. Năm 1890, dưới thời vua Thành Thái và chính quyền bảo hộ Pháp, tỉnh Hà Nam chính thức được thành lập từ sự phân tách một phần các huyện thuộc phủ Lý Nhân của tỉnh Hà Nội và một phần của tỉnh Nam Định. Trải qua nhiều giai đoạn sáp nhập và tái lập địa giới hành chính trong lịch sử hiện đại, vùng đất này luôn duy trì truyền thống văn hiến lâu đời cùng bản sắc văn hóa dân gian đồng bằng châu thổ sông Hồng sâu sắc.
Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
Địa bàn tỉnh Hà Nam có sự chuyển tiếp sinh thái đặc sắc giữa đồng bằng châu thổ sông Hồng bằng phẳng ở phía đông và vùng đồi núi đá vôi bán sơn địa ở phía tây. Phía bắc giáp Thủ đô Hà Nội, phía đông giáp tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình, phía nam giáp tỉnh Nam Định và tỉnh Ninh Bình, phía tây giáp tỉnh Hòa Bình.
Hệ thống thủy văn của tỉnh gắn liền với hạ lưu sông Hồng và lưu vực sông Đáy, sông Châu Giang, tạo nên mạng lưới kênh mương thủy lợi phục vụ nông nghiệp trồng lúa nước lâu đời. Tuy nhiên, do đặc điểm địa hình lòng chảo chiêm trũng cục bộ, nhiều khu vực trước đây thường xuyên đối mặt với ngập lụt trong mùa mưa lũ. Khí hậu mang đặc trưng nhiệt đới gió mùa Bắc Bộ với bốn mùa rõ rệt, độ ẩm không khí cao và lượng mưa dồi dào, thuận lợi cho phát triển hệ sinh thái nông nghiệp đa dạng.
Đặc biệt, hệ sinh thái karst đá vôi ở các huyện phía tây như Kim Bảng và Thanh Liêm là sinh cảnh cư trú quý giá của loài voọc mông trắng, một trong những loài linh trưởng cực kỳ nguy cấp của thế giới đặc hữu tại Việt Nam. Việc bảo vệ nghiêm ngặt các rặng núi đá vôi trước sức ép khai thác vật liệu xây dựng và sản xuất xi măng đang là ưu tiên hàng đầu của các tổ chức bảo tồn đa dạng sinh học và cơ quan quản lý tài nguyên địa phương.
Không gian văn hóa và di sản lịch sử
Hà Nam là cái nôi của nhiều loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống như hát chèo, hát ca trù, múa lăng đao và các lễ hội truyền thống mang đậm tín ngưỡng nông nghiệp. Các lễ hội tiêu biểu như Lễ hội Tịch điền Đọi Sơn tái hiện phong tục vua đi cày đầu xuân để khuyến nông, Lễ hội chùa Bà Đanh, Lễ hội đền Lảnh Giang thờ Tam Vị Thủy Thần gắn liền với văn hóa thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.
Bên cạnh đó, quần thể danh thắng tâm linh Tam Chúc tại thị xã Kim Bảng đã trở thành điểm đến du lịch văn hóa tâm linh tầm cỡ quốc tế. Quần thể này tọa lạc giữa cảnh quan núi non đá vôi kỳ vĩ và hồ nước ngọt tự nhiên, nơi từng đăng cai thành công Đại lễ Phật đản Liên Hợp Quốc Vesak, thu hút hàng triệu lượt du khách và Phật tử trong nước và quốc tế mỗi năm.
| Lĩnh vực kinh tế xã hội | Đặc trưng nổi bật | Định hướng phát triển bền vững |
|---|---|---|
| Công nghiệp chế biến chế tạo | Các khu công nghiệp tập trung tại Đồng Văn, Châu Sơn | Thu hút vốn đầu tư công nghệ cao, tự động hóa và công nghiệp phụ trợ |
| Nông nghiệp công nghệ cao | Vùng thâm canh lúa chất lượng cao và nông trại sạch | Chuyển dịch cơ cấu cây trồng chịu hạn mặn, liên kết chuỗi giá trị nông sản |
| Du lịch tâm linh sinh thái | Quần thể Tam Chúc, đền Trúc, Ngũ Động Thi Sơn | Phát triển du lịch xanh, bảo tồn cảnh quan karst và rừng đặc dụng |
| Hạ tầng giao thông vận tải | Trục Quốc lộ 1, cao tốc Cầu Giẽ Ninh Bình và đường sắt | Xây dựng trung tâm logistics đa phương thức kết nối vùng kinh tế Bắc Bộ |
Hạ tầng giao thông và chuyển dịch cơ cấu kinh tế
Hạ tầng giao thông của Hà Nam được đầu tư đồng bộ và hiện đại bậc nhất khu vực. Tuyến đường bộ huyết mạch Quốc lộ 1 chạy dọc theo chiều dài của tỉnh, song hành cùng tuyến đường cao tốc Pháp Vân Cầu Giẽ Ninh Bình giúp rút ngắn thời gian di chuyển từ trung tâm thủ đô về Phủ Lý chỉ còn chưa đầy một giờ đồng hồ. Tuyến đường sắt Bắc Nam xuyên suốt qua địa bàn tỉnh với ga Phủ Lý là điểm trung chuyển hành khách và hàng hóa quan trọng.
Nhờ lợi thế giao thông, cơ cấu kinh tế của tỉnh đã có sự chuyển dịch ngoạn mục từ nông nghiệp thuần túy sang công nghiệp và dịch vụ thương mại. Tỉnh đã quy hoạch và lấp đầy nhiều khu công nghiệp hiện đại như Đồng Văn, Châu Sơn, Liêm Cần, thu hút mạnh mẽ các tập đoàn sản xuất thiết bị điện tử, linh kiện ô tô, cơ khí chính xác và vật liệu xây dựng từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan.
Nghiên cứu khoa học và y tế cộng đồng tại địa bàn tỉnh Hà Nam
Địa bàn tỉnh Hà Nam từ lâu đã trở thành địa bàn nghiên cứu thực địa tiêu biểu cho nhiều chương trình khoa học quốc tế về môi trường và sức khỏe cộng đồng:
Năm 2009, nhóm nghiên cứu của Nguyễn Văn và cộng sự đã công bố công trình khoa học chuyên sâu trên tạp chí Environment International về hiện trạng ô nhiễm asen trong các tầng nước ngầm tại tỉnh Hà Nam. Do đặc điểm trầm tích phù sa trẻ của đồng bằng sông Hồng, nhiều giếng khoan nước ngầm của người dân nông thôn có nồng độ asen tự nhiên vượt ngưỡng an toàn. Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học then chốt giúp chính quyền địa phương triển khai chương trình nước sạch tập trung và các giải pháp lọc nước an toàn cho cộng đồng.
Trong lĩnh vực y tế dự phòng, năm 2013, tác giả Hanieh cùng nhóm nghiên cứu quốc tế đã thực hiện thử nghiệm can thiệp lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng công bố trên PLoS Medicine về hiệu quả của việc bổ sung sắt ngắt quãng ở phụ nữ mang thai tại các xã nông thôn tỉnh Hà Nam. Nghiên cứu khẳng định phác đồ can thiệp phù hợp giúp cải thiện đáng kể tình trạng thiếu máu thai kỳ và chỉ số phát triển cân nặng của trẻ sơ sinh.
Tiếp nối các can thiệp y tế cơ sở, năm 2014, nhóm nghiên cứu của bác sĩ Trần và cộng sự đã công bố trên BMC Pregnancy and Childbirth nghiên cứu theo dõi dọc về sự phát triển vận động của trẻ sơ sinh nông thôn tại tỉnh Hà Nam. Công trình đã làm sáng tỏ mối liên hệ mật thiết giữa tình trạng dinh dưỡng thời kỳ chu sinh của người mẹ và sự tiến bộ về thể chất, vận động và tâm lý của trẻ nhỏ trong những năm tháng đầu đời.
Quy hoạch đô thị và định hướng phát triển tương lai
Theo quy hoạch phát triển vùng, thành phố Phủ Lý được định hướng phát triển thành trung tâm y tế, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao của vùng đồng bằng sông Hồng. Các cơ sở bệnh viện tuyến trung ương quy mô lớn đã được đầu tư xây dựng cơ sở hai tại Phủ Lý nhằm giảm tải áp lực cho các bệnh viện tại trung tâm Hà Nội.
Song song với phát triển công nghiệp và đô thị hóa, tỉnh Hà Nam kiên định mục tiêu tăng trưởng xanh, bảo tồn nghiêm ngặt không gian sinh thái vùng núi đá vôi phía tây, tăng cường giám sát bảo vệ môi trường lưu vực sông Nhuệ sông Đáy, hướng tới xây dựng một đô thị thông minh, thịnh vượng và đáng sống cho mọi người dân.