Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (Gastroesophageal reflux disease / GERD) là tình trạng bệnh lý phát sinh khi dịch chứa axit, pepsin hoặc mật từ dạ dày trào ngược định kỳ hoặc mạn tính vào lòng thực quản, gây ra các triệu chứng khó chịu (như ợ nóng, trớ) và/hoặc các tổn thương niêm mạc thực quản và biến chứng ngoài thực quản.
Cơ Chế Sinh Lý Bệnh Học
Bệnh lý trào ngược là kết quả của sự mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công (axit dịch vị, pepsin, dịch mật) và hàng rào phòng thủ chống trào ngược của thực quản:
- Rối loạn hoạt động cơ thắt thực quản dưới (LES): Hiện tượng giãn thoáng qua bất thường của cơ thắt (TLESR) không liên quan đến động tác nuốt là nguyên nhân hàng đầu (chiếm > 60–70% các cơn trào ngược).
- Thoát vị hoành (Hiatal hernia): Một phần dạ dày trượt lên lồng ngực qua khe hoành làm suy yếu góc His và làm mất lực kẹp hỗ trợ cơ hoành quanh cơ thắt.
- Chậm làm rỗng dạ dày & túi axit (Acid pocket): Sự tích tụ của một lớp axit nguyên chất nổi phía trên khối thức ăn sau bữa ăn ngay tại vùng tâm vị tạo điều kiện cho axit dễ dàng tràn vào thực quản khi có tăng áp lực ổ bụng.
- Suy giảm khả năng thanh thải thực quản: Nhu động thực quản thứ phát suy yếu và sự giảm tiết bicarbonate trong nước bọt làm kéo dài thời gian niêm mạc bị ngâm trong môi trường axit có độ pH < 4.
Phân Loại Lâm Sàng Và Thang Điểm Los Angeles
Dựa trên hình ảnh nội soi tiêu hóa trên, bệnh nhân GERD được phân thành ba nhóm chính:
| Thể lâm sàng | Ký hiệu | Đặc điểm nội soi và chẩn đoán |
|---|---|---|
| Bệnh trào ngược không bào mòn | NERD | Chiếm 60–70% bệnh nhân; có triệu chứng ợ nóng điển hình nhưng nội soi niêm mạc hoàn toàn bình thường |
| Viêm thực quản bào mòn | ERD | Chiếm 30%; xuất hiện vết xước, loét trợt niêm mạc thực quản, được phân độ theo thang điểm Los Angeles (A đến D) |
| Biến chứng Thực quản Barrett | BE | Biểu mô vảy thực quản bị biến đổi dị sản thành biểu mô trụ dạng ruột có tế bào hình đài goblet |
Phân độ viêm thực quản theo thang điểm Los Angeles (LA):
- Độ A: Một hoặc nhiều vết rách niêm mạc dài không quá 5 mm, không lan qua đỉnh của nếp niêm mạc.
- Độ B: Ít nhất một vết rách niêm mạc dài trên 5 mm, không lan qua hai đỉnh nếp niêm mạc.
- Độ C: Các vết rách niêm mạc liên kết kéo dài qua hai hoặc nhiều đỉnh nếp gấp nhưng chu vi tổn thương chưa tới 75% lòng thực quản.
- Độ D: Vết loét trợt lan rộng bao phủ từ 75% chu vi lòng thực quản trở lên, nguy cơ cao gây biến chứng chít hẹp hoặc loét sâu.
Phương Pháp Chẩn Đoán Thăm Dò Chức Năng
Trong các trường hợp triệu chứng không điển hình hoặc kháng trị với thuốc, thăm dò chuyên sâu là bắt buộc:
| Kỹ thuật thăm dò | Ý nghĩa chẩn đoán chuyên sâu |
|---|---|
| Nội soi thực quản dạ dày (EGD) | Phát hiện tổn thương viêm loét bào mòn, hẹp thực quản và sinh thiết xác định tổn thương tiền ung thư Barrett |
| Đo pH - Trở kháng 24 giờ | Tiêu chuẩn vàng đo thời gian tiếp xúc axit (AET > 6% là khẳng định GERD) và tương quan giữa triệu chứng với các đợt trào ngược |
| Đo áp lực thực quản độ phân giải cao (HRM) | Đánh giá trương lực cơ thắt LES, phân biệt GERD với các rối loạn vận động thực quản như co thắt tâm vị (Achalasia) |
Chiến Lược Điều Trị Đa Mô Thức
Phác đồ điều trị đi từ thay đổi hành vi đến can thiệp dược lý và phẫu thuật tạo nếp gấp:
- Điều chỉnh lối sống: Nâng cao đầu giường 15–20 cm khi ngủ, tránh nằm ngay trong vòng 2–3 giờ sau ăn, giảm cân nếu thừa cân béo phì, kiêng rượu bia, cà phê, sô cô la, thực phẩm nhiều dầu mỡ và thuốc lá.
- Thuốc ức chế bơm proton (PPI): Esomeprazole, Omeprazole, Pantoprazole, Rabeprazole dùng trước ăn 30–60 phút là nền tảng kiểm soát tiết axit dạ dày (liệu trình ban đầu 8 tuần).
- Thuốc ức chế axit cạnh tranh kali (P-CAB): Vonoprazan mang lại khả năng ức chế axit nhanh, mạnh và kéo dài hơn PPI, cho tỷ lệ lành niêm mạc độ C/D cao hơn.
- Alginate và Antacid: Tạo màng bè bảo vệ cơ học nổi trên mặt dịch vị, ngăn chặn túi axit trào ngược sau bữa ăn.
- Phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị (Nissen fundoplication): Quấn đáy vị quanh phần dưới thực quản để tái lập cơ thắt, chỉ định cho bệnh nhân kháng thuốc hoặc không muốn dùng thuốc suốt đời.