Bắt gốc tự do DPPH (DPPH radical scavenging) là phép thử quang phổ đo khả năng của chất chống oxy hóa trong việc khử gốc tự do bền 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl () thành dạng phân tử bền không còn electron độc thân thông qua sự giảm độ hấp thụ quang ở vùng bước sóng 515–517 nm. Đây là một trong những phương pháp sàng lọc in vitro phổ biến nhất trong hóa phân tích, dược liệu và khoa học thực phẩm nhằm ước lượng hoạt tính chống oxy hóa của hợp chất tinh khiết và dịch chiết tự nhiên. Bài viết trình bày lịch sử phát triển, cơ chế phản ứng hóa học, quy trình và công thức tính toán, cách diễn giải chỉ số, ứng dụng thực tiễn cùng các giới hạn phương pháp học cần lưu ý khi phân tích kết quả.
Khái niệm và lịch sử hình thành
Theo tổng quan của Foti (2015), gốc tự do 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazyl () được Goldschmidt và Renn phát hiện từ năm 1922, nổi bật nhờ độ bền hóa học cao ở trạng thái tự do và màu sắc đậm đặc trưng trong dung dịch. Nhờ độ ổn định của gốc tự do này và khả năng thao tác ở nhiệt độ phòng theo ghi nhận của Munteanu và Apetrei (2021), thuốc thử DPPH có thể được pha trực tiếp và đo bằng máy quang phổ UV-Vis thông dụng.
Dựa trên tính chất quang học đó, Marsden S. Blois (1958) đã công bố phương pháp định lượng hoạt tính chống oxy hóa bằng gốc tự do bền DPPH, đặt nền móng cho phép thử hiện đại. Đến năm 1995, Brand-Williams, Cuvelier và Berset hệ thống hóa phương pháp này trên 20 hợp chất chống oxy hóa tại bước sóng 515 nm, đồng thời đưa ra cách phân loại động học phản ứng và chỉ số nồng độ hiệu dụng (efficient concentration, ). Về sau, phương pháp tiếp tục được chuẩn hóa cho kiểm nghiệm thực phẩm và đồ uống thông qua quy trình hợp tác liên phòng thí nghiệm AOAC Official Method 2012.04 do Plank và cs. (2012) báo cáo.
Cơ chế phản ứng hóa học và động học
Về mặt hóa học, phép thử bắt gốc tự do DPPH dựa trên phản ứng khử gốc tự do nitơ màu tím đậm thành dạng hydrazin màu vàng nhạt hoặc không màu. Khi tiếp xúc với chất chống oxy hóa ký hiệu là , gốc tự do nhận nguyên tử hydro hoặc electron để chuyển sang trạng thái bền điện tử:
Trong phương trình trên, biểu thị gốc tự do ban đầu hấp thụ mạnh ở vùng bước sóng 515–517 nm, là chất cho hydro hoặc electron, là dẫn xuất 2,2-diphenyl-1-picrylhydrazin đã bị khử làm nhạt màu dung dịch, còn là gốc tự do trung gian hình thành từ chất chống oxy hóa. Mức độ suy giảm độ hấp thụ quang tại 515–517 nm phản ánh lượng gốc đã bị trung hòa trong môi trường phản ứng.
Theo bài tổng quan của Munteanu và Apetrei (2021), phép thử DPPH không diễn ra theo một cơ chế đơn nhất mà thuộc nhóm thử nghiệm cơ chế hỗn hợp, kết hợp cả hai con đường:
- Chuyển nguyên tử hydro (hydrogen atom transfer, HAT): chất chống oxy hóa chuyển trực tiếp một nguyên tử hydro gồm cả proton và electron sang tâm nitơ của , thường chiếm ưu thế trong dung môi ít phân cực.
- Chuyển một electron (single electron transfer, SET) và cơ chế nối tiếp: chất chống oxy hóa nhường electron cho gốc tự do; trong các dung môi phân cực có khả năng tạo liên kết hydro, Foti (2015) chỉ ra phản ứng của hợp chất phenolic thường đi qua cơ chế mất proton nối tiếp chuyển electron (sequential proton-loss electron transfer, SPLET), tức nhóm hydroxyl tách proton tạo anion phenoxide trước khi chuyển electron sang gốc .
Tốc độ phản ứng giữa các chất chống oxy hóa với gốc tự do DPPH có sự khác biệt đáng kể theo cấu trúc hóa học. Trong thực nghiệm trên 20 hợp chất chuẩn của Brand-Williams và cs. (1995), tác giả chia diễn biến động học thành 3 nhóm rõ rệt:
- Nhóm phản ứng nhanh: đạt trạng thái ổn định gần như tức thì sau khi trộn, tiêu biểu như acid ascorbic, acid isoascorbic và isoeugenol.
- Nhóm phản ứng trung bình: cần thời gian trung gian và đạt trạng thái ổn định trong vòng 30 phút, chẳng hạn acid rosmarinic và delta-tocopherol (-tocopherol).
- Nhóm phản ứng chậm: cần thời gian kéo dài hơn 30 phút mới tiến tới bình nguyên cân bằng, thường gặp ở các phân tử có cản trở không gian lớn hoặc nhiều nhóm thế cần tái sắp xếp.
Quy trình đo và công thức tính toán
Trong quy trình quang phổ UV-Vis thường quy được mô tả trong nghiên cứu của Baliyan và cs. (2022), dung dịch mẫu thử ở dãy nồng độ pha loãng nối tiếp (hoặc chất chuẩn đối chứng dương như acid ascorbic) được trộn với dung dịch pha trong dung môi hữu cơ (thường là methanol hoặc ethanol). Hỗn hợp sau đó được ủ ở nhiệt độ phòng trong bóng tối hoàn toàn 30 phút để hạn chế phân hủy quang hóa gốc tự do, rồi tiến hành đo độ hấp thụ quang ở bước sóng 517 nm.
Phần trăm hoạt tính chống oxy hóa (hay phần trăm ức chế gốc tự do DPPH) tại mỗi nồng độ thử nghiệm được tính theo công thức trình bày trong nghiên cứu của Baliyan và cs. (2022):
Trong công thức này, là độ hấp thụ quang của dung dịch đối chứng chứa thuốc thử DPPH và dung môi (không có mẫu thử), là độ hấp thụ quang của hỗn hợp mẫu thử phản ứng với DPPH sau thời gian ủ, và hằng số dùng để quy đổi kết quả sang đơn vị phần trăm. Từ đường cong hoặc phương trình hồi quy biểu diễn phần trăm ức chế theo nồng độ mẫu, người phân tích nội suy ra giá trị nồng độ ức chế 50% (inhibitory concentration, ) — tương đồng về mục tiêu định lượng với chỉ số nồng độ hiệu dụng trong tài liệu của Brand-Williams và cs. (1995) — tức nồng độ mẫu cần thiết để làm giảm 50% lượng gốc tự do ban đầu. Theo định nghĩa này, giá trị càng thấp phản ánh khả năng khử gốc DPPH trong điều kiện thí nghiệm đó càng mạnh.
Bên cạnh cách biểu diễn theo , tiêu chuẩn AOAC Official Method 2012.04 do Plank và cs. (2012) chuẩn hóa cho thực phẩm và đồ uống thực hiện chiết mẫu bằng hỗn hợp methanol–nước chứa nồng độ DPPH cố định, theo dõi sự suy giảm độ hấp thụ quang ở 517 nm và quy đổi kết quả theo đường chuẩn chất đối chứng Trolox (chất tương đồng vitamin E tan trong nước), báo cáo dưới dạng micromol đương lượng Trolox trên 100 g mẫu.
So sánh với các phép thử chống oxy hóa lân cận
Không một phép thử hóa học đơn lẻ nào đo lường được trọn vẹn mọi khía cạnh của hoạt tính chống oxy hóa vì mỗi hệ thuốc thử ưu tiên một cơ chế và môi trường dung môi riêng. Theo hệ thống phân loại của Munteanu và Apetrei (2021), phép thử bắt gốc tự do DPPH có thể đặt cạnh các phương pháp thông dụng khác qua bảng đối chiếu sau:
| Phép thử | Cơ chế chính | Tín hiệu đo | Đặc điểm môi trường và phạm vi |
|---|---|---|---|
| DPPH | Hỗn hợp (HAT và SET) | Độ giảm hấp thụ quang tại 515–517 nm | Dùng dung môi hữu cơ (methanol, ethanol); thuốc thử bền, chi phí thấp, dễ tự động hóa nhưng chịu cản trở không gian với phân tử lớn và dễ nhiễu bởi sắc tố hấp thụ vùng 515–517 nm. |
| ABTS | Hỗn hợp (HAT và SET) | Độ mất màu gốc cation bằng quang phổ | Thuộc cùng nhóm cơ chế hỗn hợp HAT và SET như DPPH, thường dùng để đánh giá song song khả năng dập tắt gốc tự do trong nhiều nền mẫu thực phẩm và sinh học. |
| FRAP và CUPRAC | Chuyển một electron (SET) | Đo quang phổ sự khử phức ion kim loại | Phản ánh năng lực khử (chuyển một electron) của chất chống oxy hóa, bổ sung góc nhìn so với các phép thử có sự tham gia của cơ chế chuyển nguyên tử hydro. |
| ORAC | Chuyển nguyên tử hydro (HAT) | Đo sự suy giảm huỳnh quang theo thời gian | Đại diện tiêu biểu cho nhóm thử nghiệm HAT (cùng với HORAC, TRAP và TOSC), đánh giá khả năng bảo vệ chất dò trước gốc tự do bằng cơ chế nhường nguyên tử hydro. |
Do sự khác biệt về cơ chế hóa học giữa các phép thử, giá trị thu được từ phương pháp bắt gốc tự do DPPH thường được khuyến nghị trình bày song song với ít nhất một phép thử khác cơ chế (chẳng hạn kết hợp cùng một phép thử SET như FRAP/CUPRAC hoặc phép thử HAT như ORAC) để tránh kết luận phiến diện khi đánh giá cao chiết phức tạp.
Ứng dụng thực tiễn và bối cảnh tại Việt Nam
Nhờ chi phí hóa chất thấp, dễ thao tác ở nhiệt độ phòng, độ lặp lại tốt và có khả năng tự động hóa theo đánh giá của Munteanu và Apetrei (2021), phép thử bắt gốc tự do DPPH giữ vai trò công cụ sàng lọc bước đầu phổ biến trong nhiều lĩnh vực:
- Dược liệu và hóa học hợp chất thiên nhiên: sàng lọc nhanh hoạt tính của cao chiết thô, phân đoạn dung môi và hợp chất phân lập từ thực vật, đối chiếu trực tiếp với chất chuẩn như acid ascorbic hoặc Trolox.
- Công nghệ thực phẩm và đồ uống: kiểm tra sự biến đổi hoạt độ chống oxy hóa trong quá trình chế biến, bảo quản thực phẩm và đồ uống theo chuẩn AOAC 2012.04 (Plank và cs., 2012).
- Kiểm nghiệm chế phẩm tại Việt Nam: phương pháp DPPH được áp dụng rộng rãi trong nghiên cứu dược học trong nước để đánh giá chất lượng nguyên liệu và thành phẩm thảo dược. Chẳng hạn, trong công trình của Nguyễn Thị Ánh Nguyệt và cs. (2024) khảo sát 19 chế phẩm actisô (Cynara scolymus L.) lưu hành tại thị trường Việt Nam và quốc tế với chứng dương vitamin C và silymarin, thử nghiệm DPPH cho thấy mối tương quan tuyến tính chặt chẽ giữa nồng độ và phần trăm hoạt tính chống oxy hóa với hệ số xác định đạt từ 0,984 đến 0,998, giúp phát hiện sự chênh lệch đáng kể về hoạt tính giữa các chế phẩm nội địa so với nhóm chế phẩm ngoại nhập đồng đều hơn.
Hạn chế, nguồn sai số và điều kiện áp dụng
Mặc dù rất phổ biến, phép thử bắt gốc tự do DPPH tồn tại nhiều hạn chế bản chất và sai số thực nghiệm khiến kết quả dễ bị diễn giải sai nếu thiếu kiểm soát chặt chẽ:
- Giới hạn ngoại suy sinh học in vivo: là gốc tự do mô hình dùng trong thử nghiệm hóa học in vitro, không phải gốc tự do sinh học nội sinh; do đó, kết quả bắt gốc DPPH in vitro không đồng nghĩa trực tiếp với hiệu quả chống oxy hóa sinh học in vivo nếu thiếu kiểm chứng sinh học bổ sung.
- Cản trở không gian quanh tâm phản ứng: theo tổng quan của Munteanu và Apetrei (2021), các chất chống oxy hóa kích thước lớn có cản trở không gian cao khó tiếp cận tâm gốc tự do , dẫn tới tốc độ phản ứng chậm hoặc ước lượng thấp hoạt tính thực tế.
- Nhiễu phổ từ sắc tố nền và độ hòa tan: sắc tố tự nhiên trong dịch chiết thực vật (như carotenoid) hấp thụ ánh sáng gần vùng 515–517 nm có thể cộng hưởng vào tín hiệu đo. Munteanu và Apetrei (2021) ghi nhận một số biến thể dịch bước sóng đo (chẳng hạn từ 515 nm sang 580 nm) hoặc ghép nối tách sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để giảm nhiễu sắc tố. Đồng thời, yêu cầu pha dung môi hữu cơ (methanol, ethanol) hạn chế khả năng khảo sát trực tiếp các phân tử ưa nước dễ kết tủa trong cồn.
- Sai lệch tỷ lượng và lỗi tính toán : nghiên cứu phản biện của de Menezes và cs. (2021) khi rà soát 26 công trình đã công bố chỉ ra lỗi phổ biến là báo cáo chỉ theo đơn vị nồng độ chất thử mà bỏ qua nồng độ ban đầu, làm mất tính so sánh giữa các phòng thí nghiệm; khi chuẩn hóa lại theo tỷ lệ mol tỷ lượng, dữ liệu trở nên nhất quán hơn. Ngoài ra, nhóm tác giả này cũng chỉ ra công thức tính nồng độ thông thường có xu hướng ước lượng quá mức khoảng 7% do bỏ qua đóng góp hấp thụ quang nhỏ của sản phẩm phản ứng tại bước sóng đo.
- Giới hạn nhiệt động học và động học của chỉ số : Foti (2015) nhấn mạnh rằng đo tại thời điểm cố định (như 30 phút) không phải là thông số động học chuẩn nên không thể dùng trực tiếp để xếp hạng bản chất chống oxy hóa; với các chất phản ứng chậm, phép đo điểm cuối ngắn dễ đánh giá thấp hoạt tính. Để khảo sát bản chất hóa học, Foti (2015) khuyến nghị đo hằng số tốc độ bậc hai của phản ứng tách nguyên tử hydro trong dung môi không phân cực thay vì chỉ dựa vào .
Vì các giới hạn trên, phép thử bắt gốc tự do DPPH phù hợp nhất cho mục đích sàng lọc định hướng, so sánh tương đối trong cùng một điều kiện dung môi và nồng độ thuốc thử cố định, và cần diễn giải thận trọng khi đối chiếu giữa các nghiên cứu dùng quy trình khác nhau.