Từ điển học thuật Khoa học tự nhiên

Aptamer là gì? Cấu trúc, quy trình SELEX và ứng dụng

Tiếng AnhAptamer

Tên gọi kháckháng thể hóa họcchemical antibody

Aptamer là các phân tử oligonucleotide mạch đơn hoặc peptide có cấu trúc không gian ba chiều xác định, có khả năng nhận biết và gắn kết đặc hiệu với các phối tử đích thông qua tương tác liên kết phi cộng hóa trị.

Cập nhật 16/11/2026

Aptamer là các phân tử oligonucleotide mạch đơn hoặc peptide có cấu trúc không gian ba chiều xác định, có khả năng nhận biết và gắn kết đặc hiệu với các phối tử đích thông qua tương tác liên kết phi cộng hóa trị. Thuật ngữ này được đề xuất vào năm 1990 bởi hai nhà khoa học Andrew Ellington và Jack Szostak nhằm chỉ các đoạn RNA chọn lọc in vitro có ái lực gắn kết cao với phân tử đích. Bài viết này tổng quan về bản chất cấu trúc, quy trình tuyển chọn, ưu thế và hạn chế sinh học cùng các ứng dụng lâm sàng tiêu biểu của aptamer.

Bản chất cấu trúc và cơ chế nhận diện phân tử

Về mặt hóa học, phần lớn aptamer là các chuỗi acid nucleic đơn (DNA hoặc RNA) có kích thước ngắn. Khác với các chuỗi acid nucleic làm khuôn truyền đạt thông tin di truyền, aptamer hoạt động dựa trên cấu trúc không gian đặc thù được hình thành qua các liên kết hydro nội phân tử, xếp chồng base, tương tác tĩnh điện và liên kết van der Waals. Nhờ các cấu trúc gập nếp như kẹp tóc, vòng phồng, nút giả hoặc các dạng cấu trúc cuộn thứ cấp, aptamer tạo ra các hốc gắn kết có độ khớp hình học cao với phân tử đích, từ các ion kim loại nhỏ, phân tử hữu cơ, độc tố vi nấm đến các protein phức tạp và bề mặt tế bào vi khuẩn.

Ái lực liên kết giữa aptamer và phân tử đích được đặc trưng bởi hằng số phân ly cân bằng. Nhờ diện tích tiếp xúc phân tử lớn và mật độ tương tác phi cộng hóa trị cao, aptamer có khả năng đạt được độ đặc hiệu phân biệt tuyệt vời, phân biệt được các protein chỉ khác nhau một amino acid hoặc các đồng phân quang học đối hình. Khi tiếp xúc với phối tử, nhiều aptamer trải qua quá trình biến đổi hình thù thích ứng, chuyển từ trạng thái cấu trúc linh động bán gập sang trạng thái nén chặt ổn định bao bọc lấy phân tử đích.

Quy trình sàng lọc in vitro bằng SELEX và các biến thể

Aptamer được tuyển chọn thông qua quy trình tiến hóa phối tử qua làm giàu theo cấp số nhân (systematic evolution of ligands by exponential enrichment, SELEX). Quy trình này bắt đầu từ một thư viện oligonucleotide tổng hợp ngẫu nhiên có độ đa dạng chuỗi rất lớn. Quá trình chọn lọc trải qua các bước tuần hoàn gồm: gắn kết thư viện với phân tử đích mong muốn, rửa trôi để loại bỏ các chuỗi không liên kết hoặc liên kết yếu, thu hồi các chuỗi gắn kết đặc hiệu và khuếch đại bằng kỹ thuật phản ứng chuỗi polymerase. Qua nhiều vòng tuyển chọn lặp lại kết hợp chọn lọc âm tính để loại bỏ tương tác chéo, những trình tự có ái lực và độ đặc hiệu cao nhất sẽ được tinh sạch và giải trình tự.

Để tối ưu hóa hiệu quả tuyển chọn cho từng nhóm đối tượng đích chuyên biệt, kỹ thuật SELEX cổ điển đã được mở rộng thành nhiều biến thể kỹ thuật tiên tiến:

  • Cell-SELEX (Tuyển chọn trên tế bào nguyên vẹn): Sử dụng trực tiếp các tế bào sống làm đối tượng đích thay vì protein tinh sạch. Phương pháp này cho phép phân lập các aptamer nhận diện protein màng ở trạng thái cấu hình không gian tự nhiên và hỗ trợ phát hiện các dấu ấn sinh học ung thư mới mà không cần biết trước bản chất kháng nguyên.
  • Capture-SELEX (Tuyển chọn bằng bẫy bắt): Cố định thư viện oligonucleotide lên giá thể rắn thông qua đoạn mồi bắt cặp bổ sung, sau đó ủ với phối tử đích ở pha lỏng. Sự gắn kết của phân tử đích gây biến đổi cấu hình giải phóng aptamer khỏi giá thể, đặc biệt hiệu quả đối với các phân tử nhỏ khó cố định hóa.
  • High-throughput SELEX (SELEX thông lượng cao): Kết hợp công nghệ giải trình tự thế hệ mới và tin sinh học để theo dõi sự biến động tần suất của hàng triệu trình tự sau từng vòng chọn lọc, rút ngắn đáng kể thời gian sàng lọc và giảm thiểu hiện tượng sai lệch do khuếch đại enzyme.

So sánh đặc tính giữa aptamer và kháng thể

Do cùng sở hữu khả năng nhận diện phân tử đích với ái lực cao, aptamer thường được gọi là kháng thể hóa học trong sinh học phân tử. Tuy nhiên, giữa hai nhóm phân tử tồn tại những khác biệt cơ bản về đặc tính hóa sinh:

Đặc tính Aptamer Kháng thể (IgG)
Bản chất hóa học Oligonucleotide (DNA/RNA) hoặc peptide Glycoprotein miễn dịch
Phương thức sản xuất Tổng hợp hóa học in vitro hoàn toàn Biểu hiện trong tế bào sống hoặc động vật
Khối lượng phân tử Kích thước nhỏ hơn, thường từ 12 kDa đến 30 kDa Kích thước lớn, thường từ 150 kDa đến 170 kDa
Tính sinh miễn dịch Rất thấp hoặc không đáng kể Có thể kích hoạt đáp ứng miễn dịch của vật chủ
Độ ổn định nhiệt Có khả năng hồi tính sau khi biến tính nhiệt Dễ bị biến tính bất thuận nghịch bởi nhiệt độ

Theo Bohrmann và cộng sự (2022), trong khi kháng thể thông thường có khối lượng phân tử trong khoảng 150 kDa đến 170 kDa, aptamer có kích thước nhỏ hơn đáng kể với khối lượng phân tử dao động từ 12 kDa đến 30 kDa. Ưu thế kích thước nhỏ giúp aptamer thâm nhập tốt hơn vào các mô bệnh dày đặc và khối u, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc thiết kế các đầu dò chẩn đoán phân tử.

Ứng dụng trong cảm biến sinh học và chẩn đoán phân tử

Khả năng tái gấp nếp thuận nghịch và dễ dàng gắn kết với các chất phát quang, hạt nano hoặc điện cực kim loại biến aptamer thành thành phần nhận diện lý tưởng trong các cảm biến sinh học (aptasensor). Các hệ thống phân tích dựa trên aptamer được phát triển theo nhiều nguyên lý chuyển đổi tín hiệu:

  • Cảm biến điện hóa: Tận dụng sự thay đổi khoảng cách giữa chất đánh dấu oxi hóa khử và bề mặt điện cực khi aptamer gập nếp lúc gắn phân tử đích, cho phép định lượng nhanh với độ nhạy cao.
  • Cảm biến quang học và huỳnh quang: Sử dụng cơ chế truyền năng lượng cộng hưởng huỳnh quang hoặc dập tắt huỳnh quang khi cấu hình chuỗi oligonucleotide thay đổi, ứng dụng trong phát hiện độc tố vi nấm và kim loại nặng trong mẫu môi trường.
  • Thử nghiệm dòng chảy một chiều: Tương tự que thử nhanh kháng nguyên nhưng sử dụng hạt nano vàng gắn aptamer, giúp chẩn đoán mầm bệnh tại điểm chăm sóc y tế mà không đòi hỏi thiết bị phòng thí nghiệm phức tạp.

Ứng dụng trị liệu và tiến trình phê duyệt lâm sàng

Trong y học trị liệu, aptamer có thể hoạt động như chất chủ vận, chất đối vận ức chế thụ thể bề mặt hoặc chất vận chuyển gắn thuốc hướng đích. Một mốc phát triển lâm sàng tiêu biểu là thuốc avacincaptad pegol, một aptamer RNA tổng hợp nhắm trúng đích protein bổ thể C5. Năm 2023, thuốc này được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ phê duyệt để điều trị bệnh teo bản đồ thứ phát do thoái hóa hoàng điểm tuổi già.

Hiệu quả lâm sàng của avacincaptad pegol được thiết lập thông qua thử nghiệm lâm sàng pha 3 GATHER2 do Khanani và cộng sự (2023) công bố. Trong thử nghiệm này, 448 bệnh nhân được phân ngẫu nhiên làm mù đôi thành hai nhóm: 225 bệnh nhân dùng avacincaptad pegol liều 2 mg tiêm nội nhãn và 223 bệnh nhân dùng giả dược. Kết quả sau 12 tháng theo dõi chứng minh thuốc làm chậm tiến triển tổn thương teo bản đồ có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng.

Hạn chế sinh học và giải pháp biến tính cấu trúc

Mặc dù sở hữu nhiều ưu điểm vượt trội, các aptamer tự nhiên khi đưa vào cơ thể phải đối mặt với hai rào cản dược động học chính: sự phân giải nhanh chóng bởi các enzyme nuclease huyết thanh và sự đào thải nhanh qua quá trình lọc cầu thận. Theo phân tích của Bohrmann và cộng sự (2022), do kích thước nhỏ nằm dưới ngưỡng lọc của thận, các phân tử aptamer tự nhiên có thời gian bán thải trong huyết tương rất ngắn.

Để khắc phục hạn chế này, các nhà nghiên cứu đã áp dụng nhiều chiến lược biến tính hóa học:

  • Biến tính bộ khung và đường: Thay thế vị trí carbon số hai của đường ribose bằng nhóm thế fluoro, methoxy hoặc sử dụng liên kết phosphorothioate nhằm tăng khả năng kháng enzyme phân giải.
  • Gắn polymer PEG: Gắn kết đầu tận của chuỗi oligonucleotide với các phân tử polymer polyethylene glycol có khối lượng 20 kDa hoặc 40 kDa. Biến tính này làm tăng kích thước thủy động lực học của phân tử, ngăn ngừa hiệu quả quá trình đào thải qua thận và kéo dài thời gian lưu hành trị liệu trong tuần hoàn.
  • Phân tử đối hình: Sử dụng các chuỗi nucleotide dạng L-đối hình quang học không bị nhận diện bởi các enzyme tự nhiên trong cơ thể sinh vật.

Về phương diện thương mại hóa và ứng dụng thực tiễn, số lượng thuốc aptamer được cấp phép trên lâm sàng hiện vẫn còn khiêm tốn so với kháng thể đơn dòng. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ rào cản bằng sáng chế ban đầu đối với quy trình SELEX, sự vượt trội về độ ổn định tự nhiên của protein kháng thể và chi phí tổng hợp quy mô lớn đối với các chuỗi oligonucleotide gắn biến tính phức tạp. Tuy nhiên, với sự tiến bộ của công nghệ hóa tổng hợp và nhu cầu phát triển thuốc hướng đích ít sinh miễn dịch, aptamer tiếp tục là một hướng nghiên cứu mũi nhọn trong y sinh học đương đại.

Câu hỏi thường gặp

Aptamer khác biệt cơ bản với kháng thể đơn dòng ở những điểm nào?

Aptamer là các đoạn oligonucleotide tổng hợp in vitro hoàn toàn bằng phương pháp hóa học, có khối lượng phân tử nhỏ hơn nhiều (12–30 kDa so với 150–170 kDa của IgG), ít gây đáp ứng miễn dịch và có thể hồi tính sau khi biến tính nhiệt.

Kỹ thuật SELEX trong tuyển chọn aptamer là gì?

SELEX (Systematic Evolution of Ligands by Exponential Enrichment) là quy trình tuyển chọn in vitro lặp lại gồm gắn kết thư viện oligonucleotide ngẫu nhiên với phân tử đích, loại bỏ chuỗi không gắn và khuếch đại chuỗi gắn kết đặc hiệu bằng PCR.

Tại sao các aptamer trị liệu thường cần được PEG hóa?

Aptamer tự nhiên có khối lượng phân tử nhỏ nên bị lọc và đào thải nhanh qua cầu thận đồng thời dễ bị nuclease phân giải; việc gắn chuỗi polyethylene glycol (PEG) 20–40 kDa giúp tăng kích thước thủy động học và kéo dài thời gian lưu hành trong máu.

Tài liệu tham khảo

  1. Ellington & Szostak (1990). In vitro selection of RNA molecules that bind specific ligands. Nature. DOI: 10.1038/346818a0
  2. Bohrmann et al. (2022). Aptamers used for molecular imaging and theranostics - recent developments. Theranostics. DOI: 10.7150/thno.72949
  3. Khanani et al. (2023). Efficacy and safety of avacincaptad pegol in patients with geographic atrophy (GATHER2): 12-month results from a randomised, double-masked, phase 3 trial. The Lancet. DOI: 10.1016/s0140-6736(23)01583-0