Vạt ngẫu nhiên (Random pattern flap) trong phẫu thuật tạo hình và tái tạo là vạt da hoặc vạt da - mỡ dưới da tại chỗ được chuyển dịch để che phủ khuyết hổng mô mà không dựa trên một cuống mạch máu giải phẫu cụ thể nào, sự sống còn của vạt hoàn toàn phụ thuộc vào mạng lưới vi mạch dưới da.
Cơ chế tưới máu vi mạch và nguyên lý tỷ lệ chiều dài/chiều rộng
Không giống như các vạt có cuống mạch trục được nuôi dưỡng bởi các nhánh động mạch và tĩnh mạch giải phẫu xác định chạy dọc theo chiều dài vạt, vạt ngẫu nhiên nhận máu nuôi hoàn toàn từ mạng lưới mao mạch bì và mạng lưới mạch dưới da. Áp lực tưới máu trong mạng lưới này suy giảm dần theo khoảng cách tính từ cuống nuôi của vạt.
Do đó, trong thực hành phẫu thuật cổ điển, thiết kế vạt ngẫu nhiên phải tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc tỷ lệ giữa chiều dài và chiều rộng đáy vạt. Ở vùng mặt và da đầu nơi có mật độ mao mạch cực kỳ phong phú, tỷ lệ an toàn có thể đạt 3:1 hoặc 2:1; tuy nhiên ở vùng thân mình và các chi có tưới máu nghèo nàn hơn, tỷ lệ chiều dài/chiều rộng cuống vạt không nên vượt quá 1:1 hoặc 1.5:1 để tránh nguy cơ hoại tử đầu vạt do thiếu máu cục bộ.
Các dạng vạt da ngẫu nhiên thường dùng trên lâm sàng
Tùy thuộc vào phương thức di chuyển mô để đóng khuyết hổng, các vạt ngẫu nhiên tại chỗ được phân thành các nhóm cơ bản:
Vạt trượt: vạt được rạch và kéo trượt thẳng theo một hướng duy nhất vào vùng khuyết hổng mà không có chuyển động xoay hay lật (ví dụ: vạt trượt chữ U, vạt V-Y, vạt Y-V).
Vạt xoay: vạt có bờ cong hình cung tròn được bóc tách và xoay quanh một điểm tựa trục cố định để lấp đầy một khuyết hổng hình tam giác liền kề.
Vạt chuyển vị: vạt có hình chữ nhật hoặc tam giác được di chuyển băng qua một cầu da lành bình thường để che phủ tổn thương lân cận (ví dụ: vạt Z-plasty để kéo dài sẹo co rút, vạt Limberg hình thoi, vạt Bilobed hai thùy phục vụ tái tạo khuyết hổng cánh mũi).
Kỹ thuật làm quen mạch và phòng ngừa biến chứng
Đối với các vạt da ngẫu nhiên lớn có nguy cơ thiểu dưỡng, phẫu thuật viên có thể áp dụng kỹ thuật làm quen mạch: tiến hành rạch chu vi vạt và bóc tách một phần nhưng chưa chuyển vạt ngay, sau đó khâu lại tại chỗ trong khoảng 10 đến 14 ngày. Quá trình thiếu máu cục bộ nhẹ có kiểm soát này kích thích giải phóng các yếu tố tăng sinh mạch, làm giãn các cầu nối vi mạch và giúp gia tăng đáng kể tỷ lệ sống sót của vạt khi chuyển chính thức.