U xơ tử cung kích thước lớn (Large uterine fibroid) là sự tăng sinh lành tính quá mức của các tế bào cơ trơn và mô liên kết tử cung tạo thành khối u có đường kính từ 5-10 cm trở lên hoặc làm thể tích tử cung tương đương thai từ 12 tuần trở lên, gây chèn ép nghiêm trọng các tạng trong tiểu khung.
Đặc điểm mô bệnh học và động học phát triển phụ thuộc hormone
U xơ tử cung (Uterine Leiomyoma / Fibroid) là khối u vùng chậu lành tính phổ biến nhất ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, ảnh hưởng đến 70-80% phụ nữ khi bước qua tuổi 50. Khối u bắt nguồn từ sự phân chia đơn dòng (monoclonal expansion) của một tế bào cơ trơn tử cung bị biến đổi di truyền (thường mang đột biến gen MED12 chiếm hơn 70% các ca mắc, hoặc tái sắp xếp gen HMGA2).
Sự tăng trưởng của u xơ tử cung phụ thuộc tuyệt đối vào các hormone sinh dục nữ:
- Vai trò của Estrogen: Kích thích sự tăng sinh tế bào cơ trơn u xơ và kích hoạt biểu hiện thụ thể progesterone (PR) trong khối u.
- Vai trò của Progesterone: Progesterone liên kết với PR kích thích sự biểu hiện của các yếu tố tăng trưởng (EGF, IGF-1, TGF-eta) và các protein chống chết tế bào (Bcl-2), đồng thời thúc đẩy các tế bào u tăng tiết chất nền ngoại bào (Extracellular Matrix - ECM) chứa các sợi collagen dày đặc, làm khối u trương phình nhanh chóng.
- Khi bước vào giai đoạn mãn kinh, sự suy giảm đột ngột nồng độ estrogen và progesterone nội sinh làm các khối u xơ thường teo nhỏ tự nhiên.
Các biến chứng thoái hóa của khối u xơ khổng lồ
Khi u xơ phát triển đạt kích thước lớn (đường kính > 8-10 cm), tốc độ tăng trưởng của khối u vượt quá khả năng cấp máu của mạng lưới mạch máu tân tạo nuôi u, dẫn đến các hiện tượng thoái hóa mô học đa dạng:
| Hình thức thoái hóa | Cơ chế bệnh học vi thể | Biểu hiện lâm sàng & Chẩn đoán hình ảnh |
|---|---|---|
| Thoái hóa kính (Hyaline degeneration) | Hình thức thoái hóa phổ biến nhất (chiếm 60%); mô liên kết sợi collagen bị thay thế bởi chất nền kính đồng nhất không có cấu trúc tế bào. | Khối u trở nên mềm hơn; không có triệu chứng cấp tính đặc biệt; hình ảnh giảm âm hoặc tăng âm không đồng nhất trên siêu âm. |
| Thoái hóa nang (Cystic degeneration) | Các ổ thoái hóa kính hóa lỏng tạo thành các hốc chứa dịch nhầy lỏng trong lòng khối u. | Dễ nhầm lẫn với khối u nang buồng trứng thực thể trên siêu âm bụng; cần chụp MRI để xác định nguồn gốc cơ tử cung. |
| Thoái hóa đỏ (Red / Carnous degeneration) | Tắc nghẽn tĩnh mạch và huyết khối cấp tính trong khối u gây nhồi máu xuất huyết hoại tử vô khuẩn; thường xảy ra trong thai kỳ hoặc thời kỳ hậu sản. | Bệnh cảnh bụng cấp tính: đau bụng dữ dội khu trú tại vị trí u xơ, sốt nhẹ, tăng bạch cầu, tử cung co cứng đau; điều trị bảo tồn bằng giảm đau và nghỉ ngơi, tránh phẫu thuật khẩn cấp trong thai kỳ. |
| Thoái hóa vôi hóa (Calcification) | Lắng đọng muối canxi phosphat sau khi mô hoại tử thiếu máu; thường gặp ở phụ nữ mãn kinh. | Khối u cứng như đá; hình ảnh bóng cản âm mạnh có bóng lưng trên siêu âm và cản quang đậm trên X-quang. |
Triệu chứng chèn ép và chỉ định can thiệp ngoại khoa
U xơ tử cung kích thước lớn gây ra hai nhóm triệu chứng lâm sàng nổi bật:
- Triệu chứng chèn ép tiểu khung (Bulk symptoms): Chèn ép bàng quang gây tiểu nhiều lần, tiểu gấp, tiểu đêm hoặc bí tiểu cấp; chèn ép niệu quản gây ứ nước thận và suy giảm chức năng thận âm thầm; chèn ép trực tràng gây táo bón mạn tính, đại tiện khó; chèn ép tĩnh mạch chậu gây phù chi dưới và tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu.
- Rối loạn kinh nguyệt và mất máu: Cường kinh, rong kinh (menorrhagia) kéo dài dẫn đến thiếu máu thiếu sắt mạn tính mức độ nặng, kiệt sức, suy tim tăng cung lượng.
Các phương pháp điều trị tiên tiến
Lựa chọn phương pháp can thiệp cho u xơ tử cung lớn phụ thuộc vào kích thước u, tuổi tác, mức độ triệu chứng và nguyện vọng bảo tồn tử cung của bệnh nhân:
- Điều trị nội khoa thu nhỏ u tiền phẫu: Sử dụng thuốc đồng vận GnRH (GnRH agonists như goserelin, leuprolide) hoặc thuốc đối kháng GnRH (GnRH antagonists) tạo tình trạng mãn kinh nhân tạo trong 3-6 tháng, giúp giảm 30-50% thể tích khối u, cầm máu hoàn toàn giúp nâng nồng độ hemoglobin trước khi bước vào phẫu thuật.
- Phẫu thuật bóc u xơ tử cung (Myomectomy): Lựa chọn ưu tiên hàng đầu cho phụ nữ trẻ còn mong muốn sinh con. Có thể thực hiện qua mổ mở hoặc phẫu thuật nội soi ổ bụng có sử dụng máy nghiền mô chuyên dụng (morcellator) bọc túi an toàn để lấy khối u ra ngoài mà không làm gieo rắc tế bào.
- Phẫu thuật cắt tử cung (Hysterectomy): Cắt tử cung toàn phần hoặc bán phần là phương pháp điều trị triệt để vĩnh viễn không tái phát, dành cho phụ nữ đã đủ con hoặc các khối u khổng lồ nghi ngờ ác tính (leiomyosarcoma).
- Nút mạch u xơ tử cung (Uterine Artery Embolization - UAE): Can thiệp mạch luồn ống thông bơm các hạt vi cầu PVA làm tắc hai động mạch tử cung, cắt đứt nguồn máu nuôi u làm khối u hoại tử và teo nhỏ 40-60% kích thước, giải tỏa triệu chứng chèn ép mà không cần phẫu thuật mở.