Tai biến mạch máu não (đột quỵ não) là tình trạng tổn thương não cấp tính xảy ra khi dòng máu cung cấp cho một phần của não bị gián đoạn do tắc nghẽn (nhồi máu não) hoặc vỡ mạch máu (xuất huyết não), dẫn đến hoại tử tế bào thần kinh và suy giảm chức năng tương ứng. Đây là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu và là nguyên nhân phổ biến nhất gây tàn phế vĩnh viễn ở người trưởng thành trên toàn thế giới.
Phân loại thể bệnh tai biến mạch máu não
Dựa trên cơ chế bệnh sinh giải phẫu bệnh, đột quỵ được chia thành hai nhóm chính:
- Nhồi máu não (Đột quỵ thiếu máu cục bộ - Ischemic stroke): Chiếm khoảng 80% đến 85% tổng số ca tai biến. Xảy ra do cục máu đông (huyết khối hình thành tại chỗ trên nền xơ vữa động mạch hoặc thuyên tắc mạch do rung nhĩ từ tim bắn lên) làm tắc nghẽn nhánh động mạch nuôi não, gây thiếu máu và hoại tử mô não trong vùng cấp máu.
- Xuất huyết não (Đột quỵ chảy máu - Hemorrhagic stroke): Chiếm khoảng 15% đến 20% các trường hợp. Bao gồm xuất huyết nội sọ (chảy máu vào nhu mô não do tăng huyết áp kịch phát làm vỡ các vi mạch xơ vữa) và xuất huyết dưới nhện (chảy máu vào khoang màng nhện do vỡ túi phình động mạch não hoặc dị dạng động tĩnh mạch AVM).
Triệu chứng nhận biết sớm và quy tắc FAST
Thời gian là yếu tố sống còn trong cấp cứu đột quỵ não (“Thời gian là não - Time is Brain”). Mỗi phút thiếu máu, khoảng 1.9 triệu tế bào thần kinh bị phá hủy vĩnh viễn. Quy tắc FAST giúp cộng đồng nhận biết nhanh các dấu hiệu cảnh báo:
- F (Face - Mặt): Mặt mất cân đối, méo miệng, nhân trung lệch sang một bên, đặc biệt rõ khi cười hoặc nhe răng.
- A (Arm - Tay): Yếu hoặc liệt một bên tay chân, không thể nâng đều hai tay song song phía trước.
- S (Speech - Lời nói): Nói ngọng, phát âm khó khăn, dùng từ lẫn lộn hoặc mất khả năng hiểu lời nói.
- T (Time - Thời gian): Cần gọi ngay xe cấp cứu 115 để chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ chuyên sâu trong khoảng "cửa sổ vàng".
Nguyên tắc chẩn đoán và điều trị cấp cứu
Chẩn đoán đột quỵ não đòi hỏi chụp cắt lớp vi tính (CT scanner) sọ não không cản quang hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) não cấp cứu để phân biệt chính xác giữa nhồi máu não và xuất huyết não trước khi đưa ra quyết định dùng thuốc tan huyết khối:
- Đối với nhồi máu não cấp: Thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (r-tPA) được chỉ định trong vòng 4.5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng. Can thiệp lấy huyết khối cơ học bằng dụng cụ qua đường ống thông nội mạch có thể kéo dài cửa sổ điều trị lên đến 6 giờ hoặc 24 giờ ở các bệnh nhân tắc động mạch lớn có diện mô não tranh tối tranh sáng (penumbra) còn cứu được.
- Đối với xuất huyết não: Kiểm soát huyết áp khẩn trương, chống phù não, đảo ngược tác dụng thuốc chống đông và hội chẩn phẫu thuật dẫn lưu hoặc mở sọ giải áp khi có chèn ép nội sọ nặng.
Phòng ngừa và phục hồi chức năng
Kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ (tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, hút thuốc lá và rung nhĩ) giúp giảm tới 80% nguy cơ đột quỵ tái phát. Phục hồi chức năng vận động và ngôn ngữ cần được tiến hành sớm ngay sau khi giai đoạn cấp tính ổn định.