Prostaglandin E1 (alprostadil) là hợp chất eicosanoid có nguồn gốc từ axit dihomo-gamma-linolenic, đóng vai trò là chất giãn mạch mạnh mẽ và ức chế ngưng tập tiểu cầu được ứng dụng rộng rãi trong hồi sức sơ sinh và điều trị bệnh mạch máu ngoại biên. Prostaglandin E1 là một chất trung gian hóa học tự nhiên thuộc họ prostaglandin, có vai trò sinh lý then chốt trong việc điều hòa trương lực cơ trơn mạch máu và duy trì tuần hoàn bào thai.
Dược lý học và cơ chế tác dụng
Prostaglandin E1 (viết tắt là PGE1, tên dược phẩm quốc tế là alprostadil) gắn đặc hiệu vào các thụ thể prostanoid EP2 và EP4 nằm trên màng tế bào cơ trơn mạch máu. Sự gắn kết này kích hoạt enzyme adenylate cyclase thông qua protein G gắn kết, làm gia tăng nhanh chóng nồng độ adenosine monophosphate vòng (cAMP) trong nội bào. Sự gia tăng nồng độ cAMP dẫn đến phosphoryl hóa protein kinase A (PKA), làm giảm nồng độ ion calci tự do trong bào tương và thúc đẩy giãn cơ trơn mạch máu nhanh chóng.
Ngoài tác dụng giãn mạch hệ thống và giãn mạch phổi, PGE1 còn có các đặc tính dược lý quan trọng khác:
- Ức chế kết tập tiểu cầu: PGE1 ức chế quá trình hoạt hóa và kết tụ của tiểu cầu, ngăn ngừa hình thành huyết khối vi mạch.
- Chống viêm và bảo vệ tế bào: Ức chế giải phóng các cytokine tiền viêm từ bạch cầu đơn nhân và đại thực bào, bảo vệ tế bào nội mô mạch máu trước các tổn thương thiếu máu cục bộ và tái tưới máu.
- Tăng sinh vi tuần hoàn: Cải thiện tính biến dạng của hồng cầu và tăng cường lưu lượng máu đến các mô ngoại vi bị thiếu máu mạn tính.
Chỉ định lâm sàng
Trong thực hành y khoa hiện đại, Prostaglandin E1 được chỉ định trong nhiều bệnh lý tim mạch và mạch máu:
- Duy trì ống động mạch ở trẻ sơ sinh: Là chỉ định cấp cứu cứu mạng hàng đầu ở trẻ sơ sinh mắc các dị tật tim bẩm sinh phụ thuộc ống động mạch (ductus-dependent congenital heart defects). Các bệnh lý này bao gồm tổn thương tuần hoàn phổi phụ thuộc ống động mạch (teo van động mạch phổi, hẹp van động mạch phổi nặng, tứ chứng Fallot nặng) và tổn thương tuần hoàn hệ thống phụ thuộc ống động mạch (hẹp eo động mạch chủ nặng, hội chứng thiểu sản thất trái, gián đoạn quai động mạch chủ). Truyền tĩnh mạch liên tục PGE1 giúp mở rộng và giữ cho ống động mạch luôn thông suốt cho đến khi tiến hành can thiệp ngoại khoa.
- Rối loạn cương dương: Alprostadil được bào chế dưới dạng tiêm trực tiếp vào thể hang hoặc đặt viên nén vào niệu đạo, gây giãn nở các tiểu động mạch xoang hang giúp tạo và duy trì sự cương cứng của dương vật.
- Bệnh động mạch ngoại biên thiếu máu chi trầm trọng: Dùng truyền tĩnh mạch ngắt quãng cho bệnh nhân viêm tắc động mạch chi dưới (bệnh Buerger hoặc xơ vữa mạch máu nặng) có đau khi nghỉ ngơi hoặc loét hoại tử không còn khả năng tái thông mạch máu qua phẫu thuật.
Tác dụng không mong muốn và thận trọng
Khi sử dụng Prostaglandin E1 truyền tĩnh mạch ở trẻ sơ sinh, biến chứng nguy hiểm nhất là hiện tượng ngừng thở (apnea), xảy ra ở khoảng 10% đến 12% trường hợp, đặc biệt phổ biến ở trẻ sơ sinh nhẹ cân dưới 2.0 kg. Do đó, việc truyền PGE1 phải luôn được thực hiện tại các đơn vị hồi sức sơ sinh có sẵn phương tiện đặt ống nội khí quản và thở máy hỗ trợ.
Các tác dụng phụ khác bao gồm sốt, đỏ bừng da mặt, hạ huyết áp, co giật thoáng qua, nhịp tim chậm hoặc nhịp tim nhanh. Khi truyền kéo dài nhiều tuần ở trẻ sơ sinh, PGE1 có thể gây dày màng xương vỏ xương dài và phì đại niêm mạc môn vị dạ dày gây hẹp môn vị giả tạo.