Kịch hát là loại hình nghệ thuật sân khấu tổng hợp, trong đó âm nhạc, ca hát và vũ đạo giữ vai trò chủ đạo cùng với kịch bản văn học và diễn xuất để xây dựng hình tượng nghệ thuật và thúc đẩy xung đột kịch. Khác với kịch nói vốn dựa chủ yếu vào đối thoại văn xuôi mang tính hiện thực, kịch hát sử dụng cấu trúc làn điệu, bài bản âm nhạc và ngôn ngữ ước lệ nhằm bộc lộ chiều sâu tâm lý nhân vật và truyền tải chủ đề tư tưởng của tác phẩm. Bài viết này trình bày bản chất nghệ thuật, các thể loại kịch hát truyền thống tiêu biểu của Việt Nam, sự giao thoa với kịch hát phương Tây và các thách thức bảo tồn đương đại.
Bản chất và đặc trưng nghệ thuật của kịch hát
Kịch hát vận hành dựa trên sự kết hợp hữu cơ giữa nghệ thuật thanh nhạc, nghệ thuật diễn xuất hình thể và kịch bản kịch. Ngôn ngữ âm nhạc trong kịch hát không đóng vai trò minh họa hay đệm lót đơn thuần, mà là phương tiện trung tâm để biểu hiện hành động kịch và cảm xúc nhân vật.
Vai trò chủ đạo của ngôn ngữ âm nhạc
Trong cấu trúc kịch bản kịch hát, các bài hát, làn điệu và đoạn độc thoại âm nhạc được thiết kế nhằm thay thế hoặc bổ trợ cho các đoạn hội thoại bằng lời. Theo ấn bản chuyên khảo của Everett và Laird (2017), nghệ thuật kịch hát tích hợp bài hát, lời thoại, diễn xuất và vũ đạo bên trong một cấu trúc tự sự và kịch tính thống nhất. Âm nhạc tạo lập nhịp điệu của toàn bộ không gian sân khấu, chỉ dẫn diễn biến cảm xúc của khán giả và quy định tốc độ phát triển của xung đột kịch.
Tính tổng hợp và phương thức ước lệ sân khấu
Đặc trưng nổi bật của kịch hát, đặc biệt trong các kịch chủng truyền thống phương Đông, là nguyên tắc ước lệ và cách điệu hóa cao độ:
- Ước lệ không gian và thời gian: Sân khấu kịch hát không mô phỏng bối cảnh hiện thực một cách trực quan tả thực. Một hành động di chuyển vòng tròn của diễn viên có thể biểu thị hành trình dài, trong khi vài nhịp trống có thể đánh dấu sự chuyển đổi từ ngày sang đêm.
- Ước lệ đạo cụ và hình thể: Một ngọn roi ngựa tượng trưng cho việc cưỡi chiến mã, một mái chèo tượng trưng cho con thuyền lướt sóng. Diễn viên phải trải qua quá trình khổ luyện kỹ thuật vũ đạo và cử chỉ theo những quy chuẩn nghiêm ngặt.
- Tính tổng hợp nghệ thuật: Kịch hát là điểm hội tụ của văn học kịch bản, nghệ thuật phối khí, mỹ thuật phục trang, nghệ thuật hóa trang và nghệ thuật chiếu sáng sân khấu.
Các loại hình kịch hát truyền thống tiêu biểu tại Việt Nam
Tại Việt Nam, kịch hát truyền thống giữ vị trí rực rỡ trong di sản văn hóa dân tộc với ba loại hình trụ cột đại diện cho các vùng miền văn hóa: Chèo, Tuồng và Cải lương. Khảo sát học thuật của Mackerras (1987) về diện mạo sân khấu Việt Nam khẳng định chèo và tuồng là hai thể loại kịch hát truyền thống cốt lõi có lịch sử lâu đời, song hành cùng các biến chuyển văn hóa xã hội sâu sắc.
Chèo — Kịch hát dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ
Chèo hình thành từ các trò diễn xướng dân gian, lễ hội nông nghiệp lúa nước và các tích truyện dân gian tại đồng bằng Bắc Bộ. Làn điệu chèo mang tính trữ tình đằm thắm, kết hợp nhuần nhuyễn với yếu tố hài hước trào phúng thông qua vai hề chèo. Nghiên cứu của Lauren Meeker (2015) trên tạp chí Asian Theatre Journal phân tích sự chuyển dịch của phong cách biểu diễn chèo từ không gian sân đình làng quê sang các rạp hát chuyên nghiệp thành thị, thông qua sự biến chuyển trong cách tiếp nhận nhân vật Thị Mầu của vở chèo kinh điển Quan Âm Thị Kính.
Tuồng — Kịch hát cổ điển và nghệ thuật bi hùng
Tuồng, hay còn gọi là hát bội, là thể loại kịch hát mang tính bác học và cung đình, phát triển mạnh mẽ tại miền Trung và miền Nam, đặc biệt dưới triều Nguyễn. Tuồng khai thác sâu sắc các đề tài lịch sử, truyền thuyết anh hùng ca, đề cao phẩm hạnh trung hiếu và tinh thần tận hiến cho quốc gia. Ngôn ngữ tuồng sử dụng thể văn biền ngẫu trang nghiêm, kết hợp với kỹ thuật hát quãng rộng, động tác vũ đạo mạnh mẽ và hệ thống mặt nạ kẻ vẽ ước lệ nhằm khu biệt tính cách trung hay nịnh của từng nhân vật.
Cải lương — Kịch hát cách tân Nam Bộ
Cải lương là loại hình kịch hát ra đời tại Nam Bộ vào khoảng năm 1918 ở đầu thế kỷ 20, trên nền tảng nghệ thuật đờn ca tài tử kết hợp với hình thức ca ra bộ và ảnh hưởng của kịch nghệ phương Tây. Đúng với tinh thần cải cách để tiến bộ, cải lương mang tính linh hoạt cao, tiếp thu nhanh nhạy các đề tài xã hội đương đại và tích hợp nhiều nhạc cụ mới. Nghiên cứu của Khai Thu Nguyen (2012) làm rõ vai trò của nghệ thuật cải lương trong việc phản ánh những biến thiên chính trị, văn hóa và không gian cảm xúc của người dân Nam Bộ trong tiến trình lịch sử hiện đại.
Kịch hát phương Tây và sự phát triển của nhạc kịch hiện đại
Song hành cùng các thể loại phương Đông, truyền thống kịch hát phương Tây cũng trải qua quá trình phát triển phong phú từ các hình thức cổ điển đến nhạc kịch đại chúng hiện đại.
Opera và ca kịch cổ điển
Opera ra đời từ thời kỳ Phục hưng tại châu Âu, đánh dấu bước phát triển đỉnh cao của nghệ thuật ca kịch bác học phương Tây. Vở diễn opera được xây dựng hoàn toàn trên nền tảng âm nhạc thanh nhạc cổ điển với hai cấu phần chính: recitative (hát nói tự sự nhằm đẩy nhanh mạch truyện) và aria (hát đơn ca nhằm khắc họa cao trào cảm xúc nhân vật), đi kèm dàn nhạc giao hưởng đồ sộ.
Nhạc kịch hiện đại (Musical theatre)
Nhạc kịch hiện đại phát triển rực rỡ tại các trung tâm sân khấu như Broadway và West End. Khảo cứu của Knapp và cộng sự (2011) trong The Oxford Handbook of The American Musical xác định nhạc kịch là một loại hình nghệ thuật sân khấu đa diện, kết hợp chặt chẽ giữa âm nhạc đại chúng, ca từ, cốt truyện kịch bản kịch tính và chuyển động vũ đạo hiện đại nhằm phục vụ đông đảo tầng lớp công chúng.
So sánh kịch hát với các loại hình sân khấu liên quan
Bảng dưới đây tổng hợp các tiêu chí nghệ thuật phân biệt kịch hát với kịch nói và kịch múa:
| Tiêu chí so sánh | Kịch hát | Kịch nói | Kịch múa |
|---|---|---|---|
| Phương tiện biểu đạt chính | Giai điệu thanh nhạc, làn điệu và bài bản ca hát | Lời thoại đối thoại và độc thoại văn xuôi | Ngôn ngữ hình thể và chuyển động vũ đạo |
| Hình thức âm nhạc | Âm nhạc giữ vai trò cấu trúc kịch tính trung tâm | Âm nhạc đệm lót, tạo bầu không khí phụ trợ | Âm nhạc dẫn dắt toàn bộ nhịp điệu chuyển động |
| Tính chất ước lệ | Ước lệ cao độ về động tác, phục trang và không gian | Ưu tiên tính hiện thực và tâm lý đời thường | Ước lệ hóa trừu tượng thông qua hình thể múa |
Thách thức bảo tồn và xu hướng phát triển đương đại
Tại Việt Nam, hoạt động biểu diễn nghệ thuật kịch hát chịu sự điều chỉnh của khuôn khổ pháp lý tại Nghị định số 144/2020/NĐ-CP do Chính phủ ban hành ngày 14 tháng 12 năm 2020. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, kịch hát truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức căn bản:
- Sự suy giảm thị phần khán giả: Sự bùng nổ của các phương tiện giải trí trực tuyến khiến kịch hát truyền thống gặp khó khăn trong việc thu hút thế hệ khán giả trẻ tuổi.
- Thiếu hụt đội ngũ kế cận: Việc đào tạo diễn viên và nhạc công kịch hát đòi hỏi thời gian khổ luyện lâu dài, trong khi chế độ đãi ngộ còn nhiều hạn chế, dẫn đến nguy cơ đứt gãy mạch truyền thừa ngón nghề cổ truyền.
- Bài toán kịch bản và dung hòa hiện đại: Sân khấu kịch hát cần những kịch bản mới phản ánh hơi thở đời sống hiện thực mà không làm phá vỡ các quy tắc làn điệu và bài bản mẫu mực.
Để thích ứng, nhiều nhà hát đã chủ động thử nghiệm các phương thức dàn dựng mới, kết hợp kịch hát dân tộc với dàn nhạc giao hưởng phương Tây hoặc ứng dụng công nghệ hiệu ứng hình ảnh sân khấu hiện đại nhằm đưa di sản kịch hát tiếp cận gần hơn với công chúng đương đại.