Governance (quản trị hay năng lực quản trị) là tổng thể các cấu trúc, quy tắc, thể chế và quy trình mà thông qua đó quyền lực được thực thi, các quyết định được ban hành, nguồn lực được phân bổ và trách nhiệm giải trình được duy trì trong một tổ chức, doanh nghiệp hoặc một quốc gia. Khác với khái niệm quản lý tác nghiệp (management) vốn tập trung vào việc thực thi hoạt động thường nhật, quản trị thiết lập tầm nhìn định hướng, xác định ranh giới đạo đức, cân bằng lợi ích giữa các bên liên quan và bảo đảm tính bền vững lâu dài của hệ thống. Bài viết dưới đây phân tích bản chất lý thuyết của quản trị, sự khác biệt giữa quản trị công và quản trị doanh nghiệp, các nguyên tắc quản trị tốt của OECD và Ngân hàng Thế giới, cùng các xu hướng quản trị ESG hiện đại.
1. Bản chất khái niệm và sự phân biệt với quản lý
Thuật ngữ governance bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ kybernan (nghĩa là lèo lái, dẫn dắt con thuyền). Trong khoa học chính trị và khoa học quản trị hiện đại, khái niệm này đã vượt ra ngoài phạm vi quản lý hành chính đơn thuần.
Theo phân tích kinh điển của Giáo sư R. A. W. Rhodes (1996), quản trị đại diện cho một sự chuyển dịch căn bản: từ mô hình quản lý thứ bậc truyền thống do chính quyền chỉ huy sang một hệ thống quản trị mạng lưới đa chủ thể, nơi các tổ chức nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và các tổ chức xã hội dân sự cùng tham gia vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách công. Bảng dưới đây so sánh các khía cạnh cốt lõi giữa quản trị và quản lý:
| Tiêu chí so sánh | Quản trị (Governance) | Quản lý (Management) |
|---|---|---|
| Trọng tâm cốt lõi | Định hướng chiến lược, thiết lập thể chế, kiểm soát và giải trình | Lập kế hoạch tác nghiệp, phân bổ nguồn lực và điều hành công việc hàng ngày |
| Chủ thể thực hiện | Hội đồng quản trị, ban giám sát, cơ quan lập pháp, cơ quan quản lý thể chế | Ban giám đốc điều hành (CEO, Giám đốc bộ phận), trưởng nhóm chuyên môn |
| Câu hỏi trọng tâm | Định hướng đi về đâu và tuân thủ các quy chuẩn nào | Thực hiện mục tiêu tối ưu và tiết kiệm |
| Quan hệ các bên | Cân bằng quyền lợi giữa các cổ đông, cộng đồng và các bên liên quan | Phối hợp công việc nội bộ giữa các phòng ban và nhân viên |
2. Quản trị công và các chỉ số quản trị toàn cầu (WGI)
Trong khu vực công, quản trị tốt được coi là động lực hàng đầu quyết định sự thịnh vượng và ổn định của một quốc gia. Ngân hàng Thế giới đã xây dựng bộ chỉ số quản trị toàn cầu (Worldwide Governance Indicators - WGI) để đo lường năng lực quản trị quốc gia dựa trên 6 trụ cột căn bản:
- Tiếng nói và Trách nhiệm giải trình (Voice and Accountability): Mức độ công dân được tham gia lựa chọn chính phủ, tự do ngôn luận, tự do hiệp hội và tự do báo chí.
- Ổn định chính trị và Không có bạo lực/khủng bố (Political Stability and Absence of Violence): Xác suất chính phủ không bị bất ổn hoặc lật đổ bởi các biện pháp bạo lực ngoài hiến pháp.
- Hiệu quả hoạt động của chính phủ (Government Effectiveness): Chất lượng dịch vụ công, năng lực của đội ngũ công chức, mức độ độc lập của cơ quan hành chính trước áp lực chính trị.
- Chất lượng môi trường quy định (Regulatory Quality): Khả năng của chính phủ trong việc xây dựng và thực thi các chính sách và quy định lành mạnh nhằm thúc đẩy sự phát triển của khu vực tư nhân.
- Thượng tôn pháp luật (Rule of Law): Mức độ tin tưởng và tuân thủ các quy tắc xã hội của các tác nhân, chất lượng thực thi hợp đồng, quyền tài sản, cảnh sát và tòa án.
- Kiểm soát tham nhũng (Control of Corruption): Mức độ quyền lực công được ngăn chặn không bị lợi dụng nhằm trục lợi cá nhân.
3. Quản trị doanh nghiệp và lý thuyết đại diện
Trong khu vực tư nhân, quản trị doanh nghiệp là hệ thống các cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm ban điều hành hành động vì lợi ích tốt nhất của các nhà đầu tư và các bên liên quan.
Theo lý thuyết đại diện kinh điển của Jensen và Meckling (1976), sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền quản lý tất yếu phát sinh xung đột lợi ích và chi phí đại diện. Một khung quản trị doanh nghiệp hiệu quả thiết lập:
- Cơ cấu Hội đồng quản trị độc lập: Sự hiện diện của các thành viên HĐQT độc lập giúp giám sát khách quan các quyết định của ban tổng giám đốc.
- Cơ chế đãi ngộ gắn liền với hiệu quả: Thiết kế gói thù lao và quyền mua cổ phiếu nhằm dung hòa lợi ích lâu dài của ban điều hành với giá trị cổ đông.
- Minh bạch thông tin tài chính: Kiểm toán độc lập định kỳ và công bố thông tin trung thực theo chuẩn mực kế toán quốc tế IFRS.
4. Các nguyên tắc quản trị tốt theo OECD và xu hướng ESG
Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã ban hành Bộ nguyên tắc quản trị doanh nghiệp quốc tế, nhấn mạnh việc bảo vệ quyền cổ đông, đối xử bình đẳng giữa mọi nhà đầu tư, công nhận vai trò của các bên có quyền lợi liên quan và bảo đảm trách nhiệm của Hội đồng quản trị.
Trong kỷ nguyên mới, quản trị (chữ G trong ESG - Environmental, Social, and Governance) trở thành trụ cột thiết yếu để đánh giá mức độ phát triển bền vững của doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có nền tảng quản trị vững chắc sẽ chủ động quản trị rủi ro khí hậu, đối xử công bằng với người lao động và chuỗi cung ứng, đồng thời loại bỏ các hành vi hối lộ, rửa tiền và giao dịch nội gián.