Cảm quan hậu hiện đại (postmodern sensibility) là trạng thái tâm thức và hệ hình nhận thức đặc thù phản ánh sự chuyển dịch văn hóa và triết học sâu sắc từ nửa sau thế kỷ hai mươi, khi con người hoài nghi sâu sắc trước các hệ thống lý thuyết toàn trị và chân lý phổ quát. Khái niệm này biểu đạt phương thức thế giới được tiếp nhận không còn như một chỉnh thể trật tự thuần nhất, mà là một thực tại đa nguyên, phân mảnh và luôn luôn bất định. Trong đời sống tinh thần và sáng tạo nghệ thuật, cảm quan hậu hiện đại giải kiến tạo các khuôn mẫu tư duy nhị nguyên, đề cao tính mở vô tận của diễn ngôn và định hình lại bản thể con người trong một thời đại tràn ngập các mô phỏng truyền thông.
Bản chất triết học và cơ sở lý luận
Khái niệm cảm quan hậu hiện đại không đơn thuần là một trào lưu thẩm mỹ nhất thời hay một phong cách nghệ thuật cục bộ, mà là kết quả của sự rạn nứt hệ hình tri thức phương Tây sau những biến động lịch sử, chính trị và công nghệ của thế kỷ hai mươi. Hệ hình tư duy Khai sáng vốn đặt trọn niềm tin vào tính duy lý, sự tiến bộ tất yếu của lịch sử và năng lực của chủ thể trong việc thấu thị bản chất khách quan của thế giới đã bộc lộ những giới hạn nghiêm trọng. Cảm quan hậu hiện đại xuất hiện như một phản ứng hoài nghi trước những tham vọng xác lập một mô hình lý giải duy nhất và trọn vẹn cho toàn bộ nhân loại.
Sự hoài nghi đại tự sự và khủng hoảng tính chính danh
Điểm tựa lý thuyết nền tảng cho cảm quan hậu hiện đại được triết gia Jean-François Lyotard xác lập trong công trình nghiên cứu The Postmodern Condition: A Report on Knowledge, xuất bản bằng tiếng Pháp năm 1979 và bản dịch tiếng Anh năm 1984. Lyotard đã cô đọng tinh thần hậu hiện đại thành một mệnh đề kinh điển: thái độ hoài nghi triệt để đối với các đại tự sự (incredulity toward metanarratives). Đại tự sự là các hệ thống tự sự bao trùm, có tham vọng hợp thức hóa tri thức và hành động lịch sử của con người thông qua những viễn cảnh cứu rỗi tối hậu, tiêu biểu như niềm tin vào sự giải phóng nhân loại của chủ nghĩa duy lý Khai sáng hay quy luật tiến hóa tuyến tính của lịch sử.
Theo phân tích của Lyotard (1984), trong kỷ nguyên hậu hiện đại, sự bùng nổ của khoa học kỹ thuật số và công nghệ thông tin đã làm phân rã các đại tự sự thành vô số các trò chơi ngôn ngữ (language games) mang tính cục bộ, phân tán và dị chất. Tri thức khoa học không còn duy trì được vị thế thẩm quyền tuyệt đối thông qua các huyền thoại giải phóng, mà bị thương mại hóa và đánh giá dựa trên tiêu chí hiệu năng kỹ thuật. Cảm quan hậu hiện đại hình thành chính từ sự sụp đổ của niềm tin vào một điểm tựa chân lý tối cao, buộc con người phải học cách chung sống với tính bất khả quy, sự bất tất và những dị biệt không thể dung hòa.
Logic văn hóa của chủ nghĩa tư bản muộn
Dưới góc độ lý luận văn hóa mác-xít mới, nhà nghiên cứu Fredric Jameson trong chuyên khảo Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism xuất bản năm 1991 (ấn bản kỹ thuật số năm 1992) sau tiểu luận khởi thảo năm 1984, đã đưa ra cách tiếp cận mang tính cấu trúc xã hội. Jameson không xem hậu hiện đại chỉ là một thái độ nhận thức thuần túy tinh thần, mà chỉ rõ đó là hình thái văn hóa tương ứng với giai đoạn thứ ba của chủ nghĩa tư bản: chủ nghĩa tư bản muộn hay chủ nghĩa tư bản đa quốc gia và tiêu dùng toàn cầu.
Jameson lập luận rằng nếu chủ nghĩa hiện đại gắn với sự tha hóa cá nhân và nỗi lo âu hiện sinh của chủ thể độc lập, thì cảm quan hậu hiện đại biểu hiện qua sự biến mất của chủ thể tự trị truyền thống. Không gian văn hóa bị chiếm lĩnh bởi logic hàng hóa triệt để, nơi mọi sản phẩm sáng tạo và giá trị tinh thần đều bị quy đổi thành hình ảnh và vật phẩm tiêu dùng. Trong bối cảnh này, cảm quan hậu hiện đại thể hiện qua trải nghiệm không gian phi định hướng và sự đứt gãy của ý thức lịch sử, biến con người thành những người quan sát bị cuốn vào dòng chảy bề mặt không có chiều sâu.
Trật tự siêu thực và sự thay thế của các bản sao
Nhà xã hội học và triết gia Jean Baudrillard trong tác phẩm Simulacra and Simulation công bố năm 1981 (ấn bản tiếng Anh năm 1995) đã làm sáng tỏ thêm một chiều kích nhận thức trung tâm của cảm quan hậu hiện đại: hiện tượng siêu thực (hyperreality). Baudrillard chỉ ra rằng xã hội đương đại đã chuyển dịch qua nhiều trật tự ký hiệu, đi đến giai đoạn mà các mô phỏng (simulacra) không còn là hình ảnh phản ánh hay che giấu một thực tại cơ bản, mà chúng tự tạo ra một thực tại riêng không hề có cội nguồn nguyên bản.
Trong tâm thức hậu hiện đại, ranh giới giữa cái thực và cái ảo bị xóa nhòa hoàn toàn khi các tín hiệu truyền thông, hình ảnh nghe nhìn và thế giới kỹ thuật số trở nên chân thực hơn cả thực tại vật lý. Con người tiếp cận đời sống thông qua lăng kính của những hình ảnh được mã hóa và tái sản xuất liên tục. Sự mất mát tính nguyên bản này khiến cảm quan hậu hiện đại luôn thấm đẫm ý niệm rằng mọi điều ta trải nghiệm đều đã là một bản sao, một văn bản phái sinh hay một cảnh tượng được dàn dựng từ trước.
Các đặc trưng cốt lõi của cảm quan hậu hiện đại
Cảm quan hậu hiện đại được định hình qua một hệ thống các thuộc tính thẩm mỹ và nhận thức đặc trưng, thể hiện trực tiếp trong cấu trúc tư duy và phương thức sáng tác nghệ thuật:
- Tính bất định và cấu trúc phân mảnh: Thế giới quan hậu hiện đại chối bỏ tính toàn vẹn và trật tự nhân quả tuyến tính. Mọi hiện tượng đều được nhìn nhận trong trạng thái dang dở, đa nghĩa, không có tâm điểm cố định và dễ dàng biến chuyển trước các góc nhìn giải thích khác nhau.
- Giải trung tâm hóa và giải cấu trúc: Sự phủ định các trung tâm quyền lực tư tưởng, trung tâm văn hóa và các cặp nhị nguyên phân cực (như trung tâm và ngoại vi, văn hóa cao cấp và văn hóa bình dân, chân thực và hư cấu). Cái ngoại vi, cái yếu thế và những tiếng nói bên lề được trao quyền biểu đạt bình đẳng.
- Ý thức tự phản tư và siêu hư cấu: Tác phẩm nghệ thuật và tư duy triết học luôn tự soi chiếu vào chính bản thân quá trình tạo sinh ý nghĩa. Người sáng tạo không còn đóng vai trò là một đấng toàn tri phán truyền chân lý, mà liên tục bộc lộ bản chất nhân tạo, ước lệ và những giới hạn của văn bản.
- Thủ pháp liên văn bản và mô phỏng chắp vá: Nhận thức cho rằng không có văn bản nào hoàn toàn độc lập hay nguyên bản tuyệt đối; mọi tác phẩm đều là sự đan bện của các mảnh ghép từ các văn bản đi trước. Nghệ thuật hậu hiện đại tận dụng tối đa kỹ thuật chắp vá các phong cách, thể loại và giai đoạn lịch sử khác nhau.
- Thái độ trào lộng và giễu nhại: Tinh thần cợt nhả, hoài nghi và giễu nhại được vận dụng không phải để xác lập một chân lý cao hơn, mà nhằm lật tẩy tính chất giáo điều, xơ cứng và sự huyễn tưởng về tính thiêng liêng của các hệ thống giá trị cũ.
Tính bất định và cấu trúc phân mảnh
Nhà lý luận văn học Ihab Hassan trong tiểu luận Pluralism in Postmodern Perspective công bố năm 1986 trên tạp chí Critical Inquiry (tập 12, số 3, các trang 503–520) đã phát triển một hệ thống khái niệm để làm rõ sự chuyển đổi từ chủ nghĩa hiện đại sang chủ nghĩa hậu hiện đại. Hassan nhấn mạnh rằng cảm quan hậu hiện đại xoay quanh hai cực then chốt: tính bất định (indeterminacy) và tính nội tại của ký hiệu (immanence). Khái niệm bất định của Hassan bao hàm một trường nghĩa rộng lớn: sự mở mang, phân mảnh, đứt gãy, biến đổi và sự chối bỏ các hình thức khép kín.
Trong thực tiễn nghệ thuật, tính bất định dẫn đến việc từ bỏ các cốt truyện có mở đầu, cao trào và kết thúc trọn vẹn. Thay vào đó, tác phẩm hậu hiện đại vận hành như những mê lộ mở, nơi người tiếp nhận phải chủ động tham gia vào việc đồng sáng tạo và lắp ghép các mảnh vỡ thông tin. Cảm quan này biến sự đứt gãy và phân tán không còn là một nỗi bi kịch cần cứu vãn (như trong chủ nghĩa hiện đại cổ điển), mà trở thành điều kiện tất yếu, thậm chí là một trạng thái tự do mới của tư duy sáng tạo.
Nghịch biện siêu hư cấu lịch sử và tính liên văn bản
Nhà nghiên cứu Linda Hutcheon trong công trình lý luận A Poetics of Postmodernism: History, Theory, Fiction (Routledge, ấn bản 1988 và bản điện tử 2003) đã phân tích sâu sắc bản chất hai mặt đầy nghịch biện của cảm quan hậu hiện đại. Hutcheon định nghĩa hậu hiện đại là một hiện tượng nghịch lý: nó vừa sử dụng vừa lạm dụng, vừa xác lập vừa lật đổ chính những quy phạm mà nó chất vấn (uses and abuses, installs and then subverts, the very concepts it challenges).
Hutcheon đưa ra thuật ngữ siêu hư cấu lịch sử (historiographic metafiction) để chỉ những tác phẩm vừa tham gia vào diễn ngôn lịch sử, vừa công khai bộc lộ bản chất hư cấu và tính bất toàn của việc ghi chép quá khứ. Cảm quan hậu hiện đại nhận thức rằng ta không thể chạm tới quá khứ một cách trực tiếp ngoài các văn bản và ký ức được kiến tạo mang tính chủ quan. Lịch sử không còn là một dòng chảy hiện thực khách quan duy nhất, mà là một tập hợp các diễn ngôn tranh chấp về quyền lực và ý nghĩa. Bằng thủ pháp siêu hư cấu, cảm quan hậu hiện đại phá vỡ tính thần thánh của các bản ghi lịch sử chính thống, mở rộng không gian cho các tiếng nói bị lãng quên.
Sự suy giảm xúc cảm và thủ pháp mô phỏng chắp vá
Trong phân tích mỹ học của Fredric Jameson (1991, 1992), hai dấu hiệu then chốt định hình cảm thức hậu hiện đại là sự suy giảm cảm xúc sâu sắc (waning of affect) và sự thống trị của thủ pháp mô phỏng chắp vá (pastiche). Khác với thể loại giễu nhại truyền thống (parody) vốn duy trì một tiêu chuẩn đạo đức hoặc thẩm mỹ ẩn tàng để châm biếm đối tượng, mô phỏng chắp vá trong nghệ thuật hậu hiện đại là một dạng bắt chước trống rỗng (blank parody). Nó sao chép các phong cách và ký hiệu của quá khứ mà không kèm theo một động cơ phê phán hay một hệ giá trị đối sánh nào.
Sự suy giảm xúc cảm không đồng nghĩa với việc đời sống hoàn toàn vắng bóng tình cảm, mà là sự thay thế những xúc cảm hiện sinh sâu lắng (như nỗi cô đơn, bi kịch thân phận hay sự thống khổ siêu hình) bằng những hưng cảm bề mặt, sự hờ hững và những kích thích giác quan tức thời. Con người hậu hiện đại trải nghiệm thế giới qua sự lướt qua nhanh chóng của các hình ảnh quảng cáo, thời trang và sản phẩm truyền thông, nơi cái sâu sắc bị thay thế hoàn toàn bởi cái phẳng và cái tức thời.
So sánh cảm quan hiện đại và cảm quan hậu hiện đại
Để nhận diện rõ nét tính chất bước ngoặt của cảm quan hậu hiện đại, việc đối chiếu nó với cảm quan hiện đại của nửa đầu thế kỷ hai mươi đóng vai trò quyết định. Mặc dù cùng chia sẻ xuất phát điểm là sự bất an trước các giá trị truyền thống, hai hệ hình này sở hữu những phản ứng thẩm mỹ và nhận thức luận căn bản khác biệt.
| Tiêu chí so sánh | Cảm quan hiện đại | Cảm quan hậu hiện đại |
|---|---|---|
| Thế giới quan và trật tự | Ý thức sâu sắc về sự đổ vỡ trật tự nhưng luôn nỗ lực tái thiết một trật tự thẩm mỹ mới để thay thế. | Chấp nhận tính hỗn độn, phân mảnh và bất định như một thực tại hiển nhiên; từ bỏ nỗ lực tái lập trung tâm. |
| Quan niệm về chân lý | Tin rằng chân lý sâu kín vẫn tồn tại và có thể khám phá thông qua sự đào sâu bản thể hoặc sáng tạo nghệ thuật. | Xem chân lý là sản phẩm của các cấu trúc quyền lực và trò chơi ngôn ngữ; không có chân lý tối hậu duy nhất. |
| Cấu trúc văn bản và tự sự | Đề cao cấu trúc hữu cơ khép kín, tính hình thức tinh tế và biểu tượng đa tầng mang chiều sâu triết lý. | Ưu tiên cấu trúc mở, phi tuyến tính, chắp vá, lắp ghép nhiều mảnh rời rạc và liên văn bản công khai. |
| Quan niệm về chủ thể | Chủ thể cá nhân tha hóa, cô đơn, mang nỗi đau hiện sinh sâu sắc nhưng vẫn giữ được cá tính độc đạo. | Chủ thể phân rã, phi tập trung hóa, giải nhân cách hóa, tồn tại như một điểm giao cắt của các luồng ký hiệu. |
| Thái độ thẩm mỹ | Nghiêm túc, bi tráng, thấm đẫm cảm thức bi kịch và khát vọng cứu chuộc thế giới thông qua cái đẹp. | Trào lộng, giễu nhại, cợt nhả, chơi đùa với các ký hiệu và từ bỏ thái độ cứu rỗi hay giáo huấn. |
| Phân định văn hóa | Phân biệt rạch ròi giữa nghệ thuật tiên phong bác học tinh hoa và sản phẩm văn hóa đại chúng thấp kém. | Xóa nhòa hoàn toàn ranh giới giữa văn hóa tinh hoa và văn hóa đại chúng, tận dụng văn hóa thị trường. |
Cảm quan hậu hiện đại trong văn học nghệ thuật Việt Nam
Sự thâm nhập và phát triển của cảm quan hậu hiện đại trong văn học nghệ thuật Việt Nam diễn ra trong một bối cảnh lịch sử và văn hóa đặc thù, đánh dấu sự chuyển đổi hệ hình tư duy nghệ thuật sâu rộng sau nhiều thập niên vận hành theo các mô hình văn học truyền thống và hiện thực xã hội chủ nghĩa.
Tiền đề xã hội và bối cảnh tiếp nhận thời kỳ Đổi mới
Trước thời kỳ Đổi mới, văn học Việt Nam chịu sự chi phối chủ đạo của cảm quan sử thi và chủ nghĩa lãng mạn cách mạng. Hiện thực đời sống được phản ánh qua lăng kính cộng đồng, đề cao tính tập thể, sự nhất quán tư tưởng và những lý tưởng cao đẹp. Mọi cá nhân đều hòa mình vào đại tự sự về cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước. Trong mô hình này, con người được khắc họa với tính cách trọn vẹn, lập trường kiên định và ranh giới thiện ác, đúng sai luôn được phân định rõ ràng.
Công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước mở ra vào nửa sau thập niên tám mươi của thế kỷ hai mươi đã tạo nên một bước ngoặt lịch sử. Sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng và làn sóng thông tin đa chiều đã làm thay đổi căn bản cấu trúc đời sống xã hội. Những xung đột phức tạp của đời sống thường nhật, sự lên ngôi của cái tôi cá nhân, và những va đập của kinh tế thị trường đã làm bộc lộ những câu hỏi mới mà mô hình tự sự sử thi không còn đủ sức dung chứa. Cảm quan hậu hiện đại đã tìm thấy mảnh đất màu mỡ để bắt rễ và lan tỏa trong giới sáng tác và nghiên cứu lý luận.
Sự giải thiêng đại tự sự và tái cấu trúc nhân vật
Dấu ấn đầu tiên và rõ nét nhất của cảm quan hậu hiện đại tại Việt Nam là xu hướng giải thiêng các đại tự sự lịch sử và đạo đức. Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đã tạo nên một chấn động văn học khi đưa ra cái nhìn giải ảo về lịch sử và thân phận con người qua các truyện ngắn tiêu biểu như Tướng về hưu, Kiếm sắc, Vàng lửa, Phẩm tiết. Lịch sử dưới ngòi bút Nguyễn Huy Thiệp không còn là bức tranh hoàn mỹ bất khả xâm phạm, mà là một thực tại trần trụi đầy toan tính, tham vọng và sự ngẫu nhiên của số phận.
Cùng thời điểm, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đã phá vỡ khuôn mẫu tự sự chiến tranh hào hùng tuyến tính để đi sâu vào ký ức phân mảnh, những chấn thương tinh thần dai dẳng và sự phi lý của cái chết. Nhà văn Phạm Thị Hoài với tiểu thuyết Thiên sứ đã thể hiện một cảm quan giễu nhại sâu cay trước các chuẩn mực đạo đức xã hội xơ cứng, khắc họa một thế giới ngổn ngang qua cái nhìn vừa ngây thơ vừa cay độc của nhân vật kể chuyện.
Hình tượng nhân vật trong văn học thời kỳ này không còn là những người anh hùng bất khuất hay những tấm gương đạo đức toàn thiện, mà bị phân rã thành những con người bất an, đầy bản năng, khiếm khuyết và cô đơn cùng cực. Nhân vật trở thành những bản thể phân mảnh, chới với giữa các giá trị truyền thống đang rạn nứt và những đòi hỏi khốc liệt của đời sống thực dụng đương thời.
Kỹ thuật huyền ảo, phân mảnh và mờ nhòa thực ảo
Bước sang những năm đầu thế kỷ hai mươi mốt, cảm quan hậu hiện đại tiếp tục được làm sâu sắc qua các thử nghiệm hình thức táo bạo của các thế hệ nhà văn kế tiếp. Nhà văn Nguyễn Bình Phương trong các tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy, Ngồi hay Mình và họ đã vận dụng triệt để kỹ thuật dòng ý thức, kết cấu đa tầng, mờ nhòa ranh giới giữa cõi sống và cõi chết, giữa cơn mê sảng và đời thực. Không gian và thời gian trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương hoàn toàn phi tuyến tính, tạo nên một trường thẩm mỹ huyền hoặc và bất định đậm đặc tinh thần hậu hiện đại.
Các tác giả như Hồ Anh Thái trong Mười lẻ một đêm hay Cõi người rung rinh đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực huyền ảo và thủ pháp giễu nhại trào lộng, lật tẩy các mặt trái của xã hội hiện đại qua tiếng cười cay đắng. Nữ nhà văn Thuận trong các tác phẩm sáng tác từ hải ngoại như Chinatown hay T-mất tích đã khai thác sâu sắc thân phận di dân, sự cô lập ngôn ngữ và tính chất quẩn quanh của những mảnh đời lưu lạc. Những sáng tác này đã chứng minh rằng cảm quan hậu hiện đại không chỉ là một sự tiếp biến lý thuyết từ phương Tây, mà đã trở thành một nhu cầu tự thân của văn học Việt Nam nhằm chiếm lĩnh và diễn giải hiện thực đa chiều phức tạp của thời kỳ hiện đại hóa.
Phê phán, giới hạn và tranh luận học thuật
Mặc dù mở ra những chân trời mới cho tự do biểu đạt và giải phóng tư duy khỏi các giáo điều xơ cứng, cảm quan hậu hiện đại cũng vấp phải những làn sóng phê phán gay gắt từ nhiều trường phái triết học và lý luận xã hội đương đại.
Phê phán từ chủ nghĩa hiện đại duy lý
Tiếng nói phản biện có hệ thống và đanh thép nhất đối với cảm quan hậu hiện đại đến từ triết gia Đức Jürgen Habermas. Trong bài thuyết trình nhận giải thưởng Adorno năm 1980 và tiểu luận Modernity versus Postmodernity công bố năm 1981 trên tạp chí New German Critique (số 22, các trang 3–14), Habermas khẳng định rằng chủ nghĩa hiện đại không phải là một mô hình đã lỗi thời cần bị phế bỏ, mà là một dự án chưa hoàn tất (an unfinished project).
Habermas lập luận rằng mục tiêu Khai sáng về sự giải phóng con người thông qua lý tính giao tiếp và dân chủ hóa xã hội vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi. Ông cảnh báo rằng việc cảm quan hậu hiện đại từ bỏ hoàn toàn tính duy lý và phủ nhận mọi tiêu chuẩn giá trị phổ quát sẽ vô tình đẩy tư duy vào ngõ cụt của chủ nghĩa tân bảo thủ. Khi xóa sạch mọi nền tảng lý tính, cảm quan hậu hiện đại tước bỏ chính công cụ phê phán sắc bén nhất mà con người dùng để chống lại áp bức, bất công và sự thao túng quyền lực trong xã hội.
Nguy cơ hư vô luận và chủ nghĩa tương đối cực đoan
Một trong những giới hạn lớn nhất bị nhiều nhà nghiên cứu chỉ trích là xu hướng trượt vào chủ nghĩa hư vô và chủ nghĩa tương đối nhận thức luận cực đoan. Khi cảm quan hậu hiện đại khẳng định rằng mọi chân lý chỉ là ảo ảnh ngôn ngữ và mọi giá trị đều có tính cục bộ tương đối, nó triệt tiêu khả năng xác lập sự đồng thuận xã hội và các tiêu chuẩn đạo đức cơ bản. Nếu không có gì thực sự đúng hay sai, thì mọi hành vi bạo lực, dối trá hay áp bức đều có thể được bao biện như những diễn ngôn dị biệt có quyền tồn tại ngang hàng.
Trong thực tiễn nghệ thuật, sự thái quá của cảm quan hậu hiện đại đôi khi dẫn đến những trò chơi hình thức thuần túy, sự phô diễn kỹ thuật cơ học và tính chất đánh đố vô nghĩa. Khi tác phẩm hoàn toàn từ bỏ chiều sâu nhân văn, cắt đứt sợi dây liên hệ với các vấn đề sinh tử của kiếp người để chìm đắm trong sự giễu nhại vô tâm, nghệ thuật đối diện với nguy cơ tự cô lập và đánh mất năng lực làm lay động tâm hồn người đọc.
Sự tha hóa của tính phản kháng trong văn hóa tiêu dùng
Nghịch lý lớn nhất của cảm quan hậu hiện đại, như chính Fredric Jameson (1991, 1992) đã chỉ ra, nằm ở việc nó rất nhanh chóng bị hệ thống kinh tế thị trường đồng hóa. Ban đầu, các thủ pháp hậu hiện đại xuất hiện với tư cách là những phương thức phản kháng, phá vỡ các quy tắc ước lệ của thẩm mỹ tư sản truyền thống. Tuy nhiên, trong xã hội tiêu dùng hiện đại, chính thái độ giễu cợt, sự phá cách bề mặt và phong cách mô phỏng chắp vá lại trở thành những mặt hàng ăn khách nhất của ngành công nghiệp quảng cáo, điện ảnh thương mại và thời trang.
Bằng cách biến mọi yếu tố nổi loạn thành những ký hiệu tiêu dùng thời thượng, chủ nghĩa tư bản muộn đã tước bỏ hoàn toàn mũi nhọn phê phán của cảm quan hậu hiện đại. Sự phản kháng bị biến thành một món hàng lưu niệm, một thứ mốt thẩm mỹ vô hại. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về tính khả thi và sức sống dài hạn của cảm quan hậu hiện đại trong việc dẫn dắt nhân loại đối diện với những thách thức toàn cầu khốc liệt của thế kỷ hai mươi mốt như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng kinh tế và các cuộc khủng hoảng nhân đạo.