Bối cảnh ra đời và định nghĩa an ninh phi truyền thống
An ninh phi truyền thống (tiếng Anh: non-traditional security, viết tắt là NTS) là khái niệm trung tâm trong quan hệ quốc tế, nghiên cứu chiến lược và khoa học chính trị hiện đại, dùng để chỉ các mối đe dọa phi quân sự, mang tính chất xuyên quốc gia, bắt nguồn từ các quá trình tự nhiên hoặc hành vi của các chủ thể phi nhà nước, có khả năng gây tổn hại nghiêm trọng đến sự tồn vong, hòa bình, thịnh vượng kinh tế của quốc gia và đời sống của con người.
Trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh, tư duy an ninh quốc tế gần như bị chi phối hoàn toàn bởi học thuyết hiện thực, nơi an ninh được đồng nhất với sự bảo toàn chủ quyền lãnh thổ quốc gia và sức mạnh quân sự răn đe đối phương. Tuy nhiên, sau khi trật tự hai cực tan rã và làn sóng toàn cầu hóa bùng nổ, thế giới chứng kiến sự xuất hiện dồn dập của hàng loạt thách thức mới không xuất phát từ nòng súng quân đội hay tên lửa đạn đạo, mà nảy sinh từ sự suy thoái môi trường, khan hiếm tài nguyên, dịch bệnh xuyên biên giới, khủng bố quốc tế và tội phạm không gian mạng. Khái niệm an ninh phi truyền thống ra đời phản ánh bước chuyển đổi căn bản trong nhận thức luận: từ việc chỉ bảo vệ nhà nước sang bảo vệ toàn diện cả xã hội và con người.
Sự khác biệt cốt lõi giữa an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống
Sự phân định giữa an ninh truyền thống và phi truyền thống thể hiện qua nhiều phương diện căn bản:
Năm 1983, Ullman đã công bố bài nghiên cứu có tính khai phá trên tạp chí International Security về việc tái định nghĩa an ninh. Tác giả chỉ ra rằng việc thu hẹp an ninh quốc gia vào các thuật ngữ quân sự thuần túy là một sai lầm nguy hại, khiến các chính phủ đánh mất cảnh giác trước những thảm họa phi quân sự nhưng có sức hủy diệt khôn lường đối với phúc lợi công cộng và nền tảng kinh tế. Ullman lập luận rằng một mối đe dọa đối với an ninh quốc gia phải được hiểu là bất kỳ hành động hoặc chuỗi sự kiện nào làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của cư dân một nước trong một khoảng thời gian đáng kể, hoặc thu hẹp đáng kể phạm vi lựa chọn chính sách của chính phủ.
Năm 2017, Caballero-Anthony, Emmers và Acharya trong chuyên khảo của Nhà xuất bản Routledge đã hệ thống hóa các chiều kích an ninh phi truyền thống tại khu vực châu Á. Các tác giả nhấn mạnh rằng đặc trưng cốt lõi của an ninh phi truyền thống là tính chất lan truyền xuyên biên giới không kiểm soát: một cuộc khủng hoảng tài chính, một đợt bùng phát mầm bệnh mới nổi hay một vụ ô nhiễm phóng xạ đại dương không thể bị ngăn chặn bởi biên giới phân định chủ quyền hay hàng rào dây thép gai quân sự. Do đó, các công cụ răn đe quân sự truyền thống trở nên hoàn toàn bất lực trước những hiểm họa này.
Các chiều kích và mối đe dọa an ninh phi truyền thống chủ yếu
An ninh phi truyền thống bao gồm một phổ rộng lớn các nguy cơ liên ngành liên kết chặt chẽ với nhau:
- An ninh môi trường và biến đổi khí hậu: Sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng, hạn hán khốc liệt và suy thoái đất làm bùng phát các làn sóng người tị nạn khí hậu, làm trầm trọng thêm các xung đột cục bộ về đất đai và nguồn nước ngọt sinh hoạt.
- An ninh kinh tế và năng lượng: Sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, biến động giá nhiên liệu hóa thạch, các đợt khủng hoảng nợ công và nguy cơ mất kiểm soát hệ thống ngân hàng làm suy kiệt sức mạnh nội sinh của quốc gia.
- An ninh lương thực và nguồn nước: Tình trạng suy giảm sản lượng nông nghiệp do thời tiết cực đoan, tranh chấp khai thác nguồn nước tại các lưu vực sông quốc tế xuyên biên giới đe dọa an sinh xã hội của hàng trăm triệu người.
- An ninh y tế và dịch bệnh toàn cầu: Sự lây lan nhanh chóng của các dịch bệnh truyền nhiễm nguy hiểm đe dọa tính mạng con người, làm đình trệ giao thương quốc tế và làm tê liệt hệ thống y tế công cộng.
- An ninh mạng và tội phạm xuyên quốc gia: Các cuộc tấn công mạng nhằm vào cơ sở hạ tầng trọng yếu quốc gia, buôn bán người, buôn bán ma túy, rửa tiền xuyên quốc gia và nạn cướp biển quốc tế.
Lý thuyết an ninh hóa và chủ thể an ninh mới
Lý thuyết an ninh hóa của Trường phái Copenhagen giải thích cơ chế mà qua đó một vấn đề xã hội hoặc môi trường được nâng cấp thành một mối đe dọa an ninh khẩn cấp thông qua hành vi phát ngôn chính trị. Khi một vấn đề phi truyền thống được an ninh hóa thành công, nó được cộng đồng xã hội thừa nhận là mối đe dọa sinh tồn, cho phép chính phủ áp dụng các biện pháp đặc biệt vượt ra ngoài khuôn khổ thủ tục pháp lý thông thường để huy động tối đa nguồn lực giải quyết.
Đồng thời, sự mở rộng khái niệm an ninh cũng kéo theo sự ra đời của khái niệm an ninh con người. Thay vì coi nhà nước là đối tượng duy nhất cần được bảo vệ, cách tiếp cận hiện đại đặt con người vào vị trí trung tâm, bảo đảm quyền được sống an toàn trước sự sợ hãi, bạo lực và nghèo đói cùng cực.
Hợp tác đa phương và thách thức quản trị an ninh toàn cầu
Bản chất xuyên quốc gia của các thách thức phi truyền thống đòi hỏi các quốc gia phải thiết lập các thể chế hợp tác khu vực và toàn cầu sâu rộng.
Năm 2020, Gong trên tạp chí International Affairs đã công bố công trình nghiên cứu sâu sắc về hợp tác an ninh phi truyền thống tại khu vực Đông Nam Á. Tác giả khẳng định rằng các lĩnh vực an ninh phi truyền thống, như cứu trợ nhân đạo khi xảy ra thiên tai thảm họa, tuần tra chung chống cướp biển và phòng chống tội phạm môi trường, đóng vai trò như một chất xúc tác ngoại giao mềm giúp giảm thiểu căng thẳng địa chính trị và xây dựng lòng tin chiến lược giữa các nước lớn và các quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, sự bất đồng về cơ chế chia sẻ dữ liệu nhạy cảm và khác biệt về lợi ích quốc gia cục bộ vẫn là rào cản lớn cản trở việc hình thành các cơ chế quản trị an ninh đa phương mang tính ràng buộc pháp lý chặt chẽ.
Bảng so sánh chi tiết an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống
| Tiêu chí so sánh | An ninh truyền thống | An ninh phi truyền thống |
|---|---|---|
| Nguồn gốc mối đe dọa | Quân đội nước ngoài, nhà nước đối thủ có chủ quyền | Yếu tố tự nhiên, chủ thể phi nhà nước, tiến trình xã hội |
| Đối tượng được bảo vệ | Chủ quyền lãnh thổ, sự tồn vong của chính thể nhà nước | Xã hội dân sự, an sinh và phẩm giá của con người, môi trường sống |
| Phạm vi không gian | Biên giới quốc gia, vùng lãnh thổ tranh chấp rõ ràng | Không biên giới, mang tính toàn cầu và khu vực xuyên suốt |
| Công cụ đối phó chính | Sức mạnh quân sự, vũ khí chiến lược, liên minh phòng thủ | Hợp tác đa phương, ngoại giao mềm, công nghệ và khoa học xã hội |
| Bản chất tương tác | Trò chơi có tổng bằng không, cạnh tranh quyền lực gay gắt | Lợi ích tương hỗ, cùng thắng hoặc cùng chịu thiệt hại nếu thất bại |
Chiến lược ứng phó toàn diện của các quốc gia trong thời đại mới
Để bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia trong bối cảnh các mối đe dọa phi truyền thống gia tăng phức tạp, các quốc gia cần triển khai các chiến lược tổng thể:
- Hoàn thiện khung khổ pháp lý và chiến lược an ninh quốc gia: Bổ sung các điều khoản về an ninh phi truyền thống vào các đạo luật chuyên ngành, coi an ninh sinh thái, an ninh mạng và an ninh y tế là những trụ cột không thể tách rời của an ninh quốc gia tổng thể.
- Xây dựng hệ thống dự báo và phản ứng nhanh: Thành lập các trung tâm điều hành liên ngành có khả năng giám sát dữ liệu thời gian thực về biến đổi môi trường, diễn biến dịch bệnh và cảnh báo nguy cơ an ninh mạng để kịp thời kích hoạt các kịch bản ứng phó khẩn cấp.
- Tăng cường năng lực tự cường của cộng đồng: Nâng cao nhận thức xã hội, tổ chức các cuộc diễn tập phòng chống thảm họa thiên tai cho người dân, phát triển hệ thống y tế dự phòng và bảo đảm dự trữ chiến lược về lương thực, năng lượng.
- Chủ động hội nhập và thúc đẩy hợp tác quốc tế: Tham gia tích cực vào các công ước quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính, chống tội phạm xuyên quốc gia và hợp tác khoa học công nghệ để cùng chia sẻ thông tin tình báo và kinh nghiệm quản trị rủi ro.