Khi CSDL ACI ngừng hoạt động và gián đoạn vận hành, các tạp chí khoa học cần chuyển hướng sang giải pháp thay thế. Các hệ thống như Scopus, Web of Science, DOAJ và CSDL quốc gia giúp bảo đảm khả năng tra cứu và đánh giá trích dẫn.
Bài viết này phân tích thực trạng hệ thống ACI, nguyên nhân gián đoạn, giới thiệu 5 giải pháp thay thế và đề xuất lộ trình chuyển đổi chuẩn mực.
CSDL ACI ngừng hoạt động vì sao và ảnh hưởng thế nào đến học thuật Đông Nam Á?
Hệ thống ASEAN Citation Index (ACI) được thành lập vào năm 2011 với mục tiêu xây dựng một cơ sở dữ liệu trích dẫn chung cho toàn khối Đông Nam Á. Tuy nhiên, sự cố kỹ thuật kéo dài trên cổng thông tin chính thức đã dẫn đến tình trạng gián đoạn hoạt động:
- Tạm dừng tiếp nhận và xét duyệt hồ sơ mới: Ban Thư ký ACI không thể xử lý các đợt đánh giá định kỳ hàng năm cho các tạp chí thành viên.
- Gián đoạn hệ thống tra cứu chỉ số trích dẫn: Các nhà khoa học và cơ quan quản lý gặp khó khăn khi xác minh số liệu trích dẫn trực tiếp từ hệ thống ACI.
- Ảnh hưởng đến việc tính điểm học hàm tại một số quốc gia: Các tạp chí cần chứng minh sự hiện diện học thuật thông qua các danh mục quốc tế tương đương.
Để hiểu rõ hơn về các tiêu chuẩn xét duyệt trước đây của ACI, bạn có thể tham khảo lại bài viết các tiêu chí tham gia hệ thống chỉ mục ACI.
Những nguyên nhân dẫn đến sự gián đoạn của hệ thống ACI
Sự gián đoạn vận hành của ACI xuất phát từ nhiều thách thức liên quan đến kỹ thuật, nguồn lực và cơ chế phối hợp nội khối:
- Hạn chế về hạ tầng công nghệ và chi phí bảo trì: Việc vận hành một hệ thống dữ liệu lớn đòi hỏi ngân sách thường niên khổng lồ để nâng cấp máy chủ và phần mềm phân tích.
- Thách thức điều phối liên quốc gia: Khối ASEAN gồm 10 quốc gia với các quy định pháp lý và ngôn ngữ xuất bản đa dạng, gây khó khăn trong việc đồng bộ hóa dữ liệu tập trung.
- Cạnh tranh từ các cơ sở dữ liệu quốc tế: Phần lớn các nhà nghiên cứu và trường đại học ưu tiên công bố trên các hệ thống toàn cầu như Scopus và Web of Science.
Bạn có thể tìm hiểu thêm về tầm quan trọng của việc đa dạng hóa chỉ mục qua bài viết tại sao tạp chí khoa học nên tham gia nhiều cơ sở dữ liệu trích dẫn.
Các cơ sở dữ liệu trích dẫn thay thế cho ACI gồm những hệ thống nào?
Trong bối cảnh ACI tạm ngưng hoạt động, các tạp chí và nhà nghiên cứu có thể chuyển đổi sang 5 hệ thống trích dẫn uy tín sau:
1. Scopus (Elsevier)
Scopus là cơ sở dữ liệu trích dẫn khoa học lớn nhất thế giới, bao quát hơn 27.000 tạp chí bình duyệt nghiêm ngặt. Đây là thước đo thành tích học thuật chuẩn mực tại hầu hết các trường đại học quốc tế. Tham khảo hướng dẫn chi tiết tại bài viết danh mục Scopus là gì và cách thức tham gia.
2. Web of Science Core Collection - ESCI (Clarivate)
Emerging Sources Citation Index (ESCI) là phân hệ thuộc Web of Science dành cho các tạp chí khoa học chất lượng cao đang trong giai đoạn phát triển và mở rộng tầm ảnh hưởng quốc tế.
3. Thư mục các tạp chí Truy cập Mở DOAJ
DOAJ (Directory of Open Access Journals) là danh mục uy tín toàn cầu công nhận các tạp chí xuất bản mở tuân thủ quy trình bình duyệt minh bạch và kiểm soát đạo văn chặt chẽ.
4. Google Scholar và Google Scholar Metrics
Google Scholar cung cấp công cụ tìm kiếm và thống kê trích dẫn miễn phí toàn diện nhất hiện nay, phản ánh trực tiếp chỉ số H-index và H5-index của các tạp chí khoa học.
5. Các cơ sở dữ liệu trích dẫn quốc gia trong khối ASEAN
Các quốc gia lân cận duy trì các hệ thống trích dẫn nội địa rất phát triển, tiêu biểu gồm:
- TCI (Thai-Journal Citation Index): Hệ thống của Thái Lan phân loại tạp chí thành Tier 1 và Tier 2, liên kết trực tiếp với dữ liệu trích dẫn của Scopus.
- SINTA (Science and Technology Index): Hệ thống của Bộ Giáo dục Indonesia xếp hạng tạp chí theo 6 cấp độ (từ SINTA 1 tương đương Scopus đến SINTA 6).
- MyCite (Malaysian Citation Index): Trung tâm trích dẫn học thuật quốc gia của Malaysia theo dõi và cung cấp chỉ số trích dẫn cho các tạp chí nội địa.
Để có cái nhìn tổng thể về các hệ thống chỉ mục học thuật, bạn có thể xem thêm bài viết tổng quan về các danh mục cơ sở dữ liệu khoa học.
Bảng so sánh các cơ sở dữ liệu thay thế cho hệ thống ACI
Dưới đây là bảng đối chiếu chi tiết về đặc điểm kỹ thuật và phạm vi công nhận giữa các giải pháp thay thế ACI.
| Cơ sở dữ liệu | Phạm vi địa lý | Chỉ số trích dẫn chính | Mức độ công nhận tại Việt Nam |
|---|---|---|---|
| Scopus | Toàn cầu | CiteScore, SJR, SNIP | Tính điểm cao nhất tại HĐGSNN (tối đa 1.50 - 2.00 điểm) |
| Web of Science (ESCI) | Toàn cầu | Journal Impact Factor (JIF) | Tính điểm công trình quốc tế uy tín |
| DOAJ | Toàn cầu | Tiêu chuẩn Truy cập Mở (Open Access) | Được khuyến khích trong tiêu chuẩn hội nhập học thuật |
| CSDL Quốc gia (TCI, MyCite) | Khu vực ASEAN | Chỉ số trích dẫn quốc gia | Tham khảo đối sánh học thuật khu vực |
| Google Scholar | Toàn cầu | H5-index, H5-median | Công cụ tra cứu phổ quát và miễn phí |
Bạn có thể tham khảo thêm cách định hướng chiến lược cho tạp chí tại bài viết hướng dẫn tạp chí tham gia vào danh mục Hội đồng Giáo sư nhà nước.
Lộ trình chuyển đổi cho các tạp chí khoa học gồm những bước nào?
Để chủ động ứng phó khi ACI gián đoạn, các ban biên tập tạp chí nên triển khai lộ trình chuyển đổi gồm 4 bước sau:
- Bước 1 - Hoàn thiện chuẩn OJS: Chuẩn hóa quy trình xuất bản trên OJS, gán mã DOI cho bài báo và công khai chính sách xuất bản song ngữ.
- Bước 2 - Đăng ký chỉ mục vào DOAJ: Nộp hồ sơ xét duyệt vào Directory of Open Access Journals để khẳng định tính minh bạch và chuẩn mực đạo đức xuất bản mở.
- Bước 3 - Mở rộng mạng lưới phản biện quốc tế: Tăng cường tỷ lệ nhà khoa học nước ngoài tham gia Hội đồng biên tập và quy trình phản biện kín độc lập.
- Bước 4 - Chuẩn bị hồ sơ gia nhập Scopus hoặc ESCI: Hoàn thiện lịch sử xuất bản đều đặn trong 2 năm liên tiếp và nộp hồ sơ đánh giá chất lượng lên hội đồng Scopus CSAB.
Câu hỏi thường gặp
Các bài báo xuất bản trên tạp chí ACI trước đây có bị mất giá trị không?
Không. Thành tích của các bài báo xuất bản khi tạp chí còn trong danh mục ACI vẫn được hội đồng học thuật ghi nhận đầy đủ theo quy định tại thời điểm công bố.
Tạp chí Việt Nam có thể đăng ký trực tiếp vào hệ thống TCI của Thái Lan không?
Hệ thống TCI chủ yếu phục vụ các tạp chí tại Thái Lan. Tuy nhiên, TCI có phân hệ hợp tác khu vực. Các tạp chí Việt Nam nên ưu tiên hướng tới DOAJ và Scopus để có độ bao phủ toàn cầu rộng hơn.
Làm sao để người đọc tra cứu các bài báo từng thuộc CSDL ACI?
Người đọc có thể tra cứu trực tiếp trên trang web chính thức của từng tạp chí, thông qua kho dữ liệu của trường đại học chủ quản hoặc tìm kiếm trên Google Scholar.
Hệ thống ACI có khả năng hoạt động trở lại trong tương lai không?
Có thể. Nếu Ban Thư ký ACI hoàn thành nâng cấp hạ tầng và có thỏa thuận tài trợ mới giữa các nước ASEAN, hệ thống hoàn toàn có thể mở lại tiếp nhận dữ liệu.
Tài liệu tham khảo
- ASEAN Citation Index Steering Committee (2023). ACI Journal Evaluation Criteria and Operational Framework. ACI Secretariat.
- Elsevier (2023). Scopus Content Coverage and Journal Selection Guidelines. Elsevier B.V. https://www.elsevier.com/solutions/scopus/how-scopus-works/content
- Directory of Open Access Journals (2023). DOAJ Information for Publishers and Journal Application Guide. DOAJ. https://doaj.org/apply/guide/