Từ điển học thuật Kỹ thuật và công nghệ

Ngắn mạch là gì? Các nghiên cứu khoa học về Ngắn mạch

Tiếng AnhShort Circuit

Tên gọi khácchập điệnđoản mạch

Ngắn mạch là hiện tượng kết nối điện bất thường có tổng trở gần bằng không giữa hai điểm có điện thế khác nhau trong mạch điện, gây ra dòng điện tăng đột biến.

352 lượt xem Cập nhật 2/9/2026

Ngắn mạch là hiện tượng kết nối điện bất thường có tổng trở gần bằng không giữa hai điểm có điện thế khác nhau trong mạch điện, gây ra dòng điện tăng đột biến. Trong kỹ thuật điện và an toàn hệ thống năng lượng, ngắn mạch là một trong những dạng sự cố nguy hiểm nhất cần được tính toán và ngăn chặn kịp thời.

Nguyên lý vật lý và bản chất của ngắn mạch

Theo định luật Ohm cơ bản, cường độ dòng điện tỉ lệ nghịch với điện trở mạch: I=VRI = \frac{V}{R}. Khi xảy ra hiện tượng ngắn mạch, giá trị điện trở RR sụt giảm mạnh về mức gần bằng không, khiến cường độ dòng điện II tăng vọt lên gấp nhiều lần dòng định mức.

Dòng điện tăng cao này dẫn đến công suất nhiệt tỏa ra trên dây dẫn và các điểm tiếp xúc tăng theo cấp số nhân theo định luật Joule-Lenz: P=I2×RP = I^2 \times R. Mặc dù điện trở RR rất nhỏ, nhưng dòng điện II cực đại khiến công suất nhiệt PP đạt mức khổng lồ trong thời gian vài mili giây, gây cháy nổ và phá hủy lớp bọc cách điện.

Phân loại các dạng ngắn mạch trong hệ thống điện ba pha

Theo chuyên khảo kinh điển của Schlabbach (2005) và các tiêu chuẩn quốc tế của Viện Tiêu chuẩn Anh BSI (2016, 2005), sự cố ngắn mạch trong lưới điện ba pha được chia thành hai nhóm chính:

  • Ngắn mạch đối xứng (Ba pha chạm nhau): Cả ba pha A, B, C cùng tiếp xúc hoặc cùng chạm đất. Dạng sự cố này chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng thường có cường độ dòng ngắn mạch lớn nhất, xác định theo công thức Isc=VnomZtotalI_{sc} = \frac{V_{nom}}{Z_{total}}.
  • Ngắn mạch bất đối xứng: Bao gồm ngắn mạch một pha chạm đất, ngắn mạch hai pha chạm nhau và hai pha chạm đất. Dạng ngắn mạch một pha chạm đất là sự cố phổ biến nhất trong thực tế vận hành lưới điện truyền tải và phân phối.

Hậu quả kỹ thuật và cơ chế bảo vệ

Sự cố ngắn mạch gây ra ba tác động phá hoại nghiêm trọng đối với thiết bị và con người:

  • Hiệu ứng nhiệt: Gây quá nhiệt tức thời làm nóng chảy kim loại dẫn điện và cháy vật liệu cách điện.
  • Hiệu ứng lực điện động: Tạo lực hút/đẩy cơ học cực mạnh giữa các thanh cái và cuộn dây máy biến áp, có thể làm biến dạng cơ khí hoàn toàn kết cấu máy điện.
  • Sụt áp diện rộng: Gây sụt giảm điện áp tức thời trên toàn hệ thống, làm gián đoạn vận hành của các tải công nghiệp nhạy cảm.
Thiết bị bảo vệ Thời gian tác động Ứng dụng điển hình
Cầu chì hạ thế Vài phần nghìn giây Bảo vệ mạch nhánh, thiết bị gia dụng và chiếu sáng
Aptomat chống dòng rò và quá dòng (MCB/MCCB) Dưới một chu kỳ lưới điện Phân phối điện dân dụng và công nghiệp nhẹ
Rơ le kỹ thuật số phối hợp máy cắt chân không Có thể cài đặt chọn lọc Trạm biến áp trung thế và lưới điện truyền tải cao thế

Biện pháp phòng ngừa và quy chuẩn an toàn

Để đảm bảo an toàn vận hành, hệ thống điện cần được tính toán phối hợp bảo vệ chọn lọc, định kỳ kiểm tra điện trở cách điện, lắp đặt chống sét van và tuân thủ khoảng cách an toàn điện theo các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự cố ngắn mạch trong hệ thống điện là gì?

Nguyên nhân chính bao gồm hư hỏng lớp cách điện do lão hóa hoặc quá nhiệt, lỗi cơ học, sét đánh, động vật xâm nhập hoặc thao tác nhầm lẫn của con người.

Tại sao dòng điện ngắn mạch lại gây nguy hiểm nghiêm trọng?

Dòng điện ngắn mạch có cường độ rất lớn sinh ra hiệu ứng nhiệt Joule làm nóng chảy dây dẫn, bốc cháy vật liệu cách điện và tạo ra lực điện động cực mạnh gây phá hủy cơ học thiết bị.

Các thiết bị bảo vệ nào được dùng để ngắt mạch khi xảy ra ngắn mạch?

Cầu chì, aptomat (máy cắt không khí/chân không) và rơ le bảo vệ quá dòng là các thiết bị tiêu chuẩn để phát hiện và cô lập sự cố ngắn mạch.

Các nghiên cứu khoa học về “ngắn mạch”

Công bố nổi bật trên thế giới và tại Việt Nam, kèm tóm tắt theo hướng chủ đề.

Mới nhất

  • Arm integrated double capacitor submodule for modular multilevel solid-state transformers with DC short-circuit fault ride-through capability

    Yinyu Yan và cộng sự2024Journal of Power Electronics

    AI tóm tắt

    Cấu trúc biến áp bán dẫn đa mức kiểu AIDCSM MMC-SST được đề xuất nhằm nâng cao khả năng vượt sự cố ngắn mạch một chiều (DC short-circuit). Thiết kế tích hợp tụ kép ở nhánh van giúp giảm 2/5 khóa bán dẫn và 1/2 biến áp tần số cao, đồng thời duy trì vận hành liên tục khi xảy ra đoản mạch DC. Kết quả mở ra cấu trúc chuyển đổi điện áp kinh tế, dù phương pháp điều khiển tần số lai đòi hỏi thuật toán tương đối phức tạp.

  • The early detection of short-circuit fault in the active low-voltage AC system

    Shengbin Zhuang và cộng sự2024International Journal of Electrical Power & Energy Systems

    AI tóm tắt

    Lý thuyết vectơ biến thiên theo thời gian được ứng dụng để phát hiện sớm sự cố ngắn mạch trong hệ thống phân phối xoay chiều hạ áp chủ động (active low-voltage system). Phân tích không gian dòng áp nhận diện lỗi trong 0,5 đến 2,6 ms sau khi xuất hiện sự cố với tỷ lệ giới hạn dòng đạt 0,33. Phương pháp hạn chế hư hỏng khí cụ điện do dòng ngắn mạch, mặc dù thuật toán khá nhạy với can nhiễu từ tải phi tuyến lớn.

  • Fast and accurate method for short-circuit current calculation in distribution network with IIDGs

    Ye Ruikai và cộng sự2024International Journal of Electrical Power & Energy Systems

    AI tóm tắt

    Giải thuật xếp chồng hồi quy dựa trên dữ liệu được xây dựng để tính nhanh và chính xác dòng ngắn mạch lưới phân phối có nguồn phân tán IIDGs. Phương pháp phản ánh sát dòng điện sự cố phi tuyến của bộ nghịch lưu qua chuỗi hồi quy mà không cần giải phương trình vi phân quá độ. Đề xuất rút ngắn thời gian tính toán chỉnh định rơ-le chống ngắn mạch, tuy vậy độ tin cậy phụ thuộc vào tính đầy đủ của tập dữ liệu huấn luyện.

  • A simulated experimental system and risk prediction method for ignition caused by overhead lines short-circuit

    Donghui Li và cộng sự2023

    AI tóm tắt

    Hệ thống thực nghiệm mô phỏng được thiết lập nhằm thu thập kích thước hạt kim loại nóng chảy sinh ra do sự cố ngắn mạch đường dây trên không (overhead lines). Mạng nơ-ron (neural network) huấn luyện từ dữ liệu đo đạc dự báo nguy cơ bốc cháy thảm lá thông khô dưới các cấp dòng lỗi khác nhau. Kết quả làm rõ nguy cơ hỏa hoạn do tia lửa ngắn mạch, tuy vậy mô hình chưa xét đến tác động phân tán hạt dưới gió bão lớn.

  • Research on internal short circuit detection method for lithium-ion batteries based on battery expansion characteristics

    Yubin Wang và cộng sự2023Journal of Power Sources

    AI tóm tắt

    Đặc tính giãn nở cơ học (expansion characteristics) được khai thác nhằm xây dựng phương pháp phát hiện sớm lỗi ngắn mạch nội bộ cho pin lithium-ion. Cảm biến màng mỏng đo áp lực ghi nhận biến dạng bất thường từ ứng suất giãn nở cục bộ sớm hơn hẳn các biểu hiện điện và nhiệt. Phương pháp cung cấp kênh giám sát an toàn pin (battery) nhạy bén, dù cảm biến áp lực cần được lắp đặt ổn định trong kết cấu vỏ bộ pin.

Trích dẫn nhiều nhất

  • Online internal short circuit detection for a large format lithium ion battery

    Xuning Feng và cộng sự2016Applied Energy278 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Mô hình ghép nối nhiệt-điện 3D kết hợp thuật toán RLS được xây dựng nhằm phát hiện trực tuyến (online) sự cố ngắn mạch nội tại cho pin lithium-ion cỡ lớn. Phương pháp ước lượng thông số thời gian thực chẩn đoán chính xác giá trị điện trở rò và mức suy giảm an toàn của cell pin. Giải pháp giúp cảnh báo cháy nổ sớm, dù mô hình đòi hỏi hiệu chỉnh phức tạp trên bộ pin thực tế.

  • Internal short circuit detection for battery pack using equivalent parameter and consistency method

    Minggao Ouyang và cộng sự2015Journal of Power Sources219 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Thuật toán ước lượng thông số tương đương kết hợp phương pháp consistency được áp dụng để chẩn đoán sự cố ngắn mạch trong bộ pin (battery pack) xe điện. Mô hình sai lệch trung bình phát hiện nhanh lỗi rò dòng với điện trở ngắn mạch tương đương đến 100 Ω chỉ sau vài phút vận hành. Giải pháp cải thiện an toàn pin, tuy vậy độ chính xác phụ thuộc vào chất lượng cảm biến đo dòng và độ đồng đều giữa các cell.

  • Characterising thermal runaway within lithium-ion cells by inducing and monitoring internal short circuits

    Donal P. Finegan và cộng sựEnergy and Environmental Science219 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Thiết bị kích hoạt đoản mạch theo yêu cầu (device) trong cell pin 18650 được chế tạo nhằm quan sát hiện tượng thoát nhiệt do ngắn mạch nội bộ. Kỹ thuật chụp cắt lớp X-ray tốc độ cao ghi nhận biến dạng cơ học, thoát khí và lan truyền nhiệt xảy ra ngay tại điểm phát sinh lỗi. Kết quả cung cấp hình ảnh trực quan về cơ chế hư hỏng pin lithium-ion, dù điều kiện kích hoạt nhân tạo chưa phản ánh trọn vẹn sự lão hóa tự nhiên.

  • Detecting the internal short circuit in large-format lithium-ion battery using model-based fault-diagnosis algorithm

    Xuning Feng và cộng sự2018Journal of Energy Storage202 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Mô hình chẩn đoán dựa trên trạng thái (model-based algorithm) được đề xuất nhằm phát hiện sớm lỗi ngắn mạch nội tại trong pin lithium-ion dung lượng lớn. Giải thuật chuyển đổi tín hiệu điện áp và nhiệt độ thành các biến trạng thái điện hóa để định lượng chính xác dòng rò và mức độ nguy hại của sự cố. Đề xuất mang lại công cụ giám sát tin cậy cho hệ thống pin battery, dù độ nhạy thuật toán chịu ảnh hưởng bởi nhiễu đo lường trong chu kỳ xả sâu.

  • A fractional-order model-based battery external short circuit fault diagnosis approach for all-climate electric vehicles application

    Ruixin Yang và cộng sự2018Journal of Cleaner Production173 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Cấu trúc mô hình bậc phân số (fractional-order model) được thiết lập để chẩn đoán sự cố ngắn mạch ngoài cho pin xe điện trong mọi điều kiện thời tiết. Giải thuật học máy phân loại chính xác các cấp lỗi đoản mạch và tách biệt hiệu quả với sụt áp thông thường khi tải biến thiên. Phương pháp nâng cao năng lực bảo vệ khối pin battery, song khối lượng tính toán đòi hỏi vi điều khiển có năng lực xử lý cao.

Nổi bật tại Việt Nam

  • Xác định vùng giới hạn phá hủy cuộn dây của dãy công suất của máy biến áp lõi vô định hình

    Bao Doan Thanh2025Tạp chí Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ quân sự4 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Mô hình tính toán từ trường 3D bằng Ansys Maxwell và Matlab được áp dụng để xác định giới hạn phá hủy dây quấn máy biến áp vô định hình khi bị ngắn mạch. Phân tích trên lưới 22/0,4 kV chỉ ra lực điện động phân bố không đồng đều dọc cuộn dây chữ nhật khi dòng ngắn mạch đạt cực đại. Kết quả hỗ trợ gia cố cơ học máy biến áp hiệu quả, tuy nhiên thử nghiệm thực nghiệm trên quy mô đầy đủ vẫn cần bổ sung.

  • Tính toán ứng suất lực ngắn mạch tổng hợp trên dây quấn của máy biến áp lõi thép vô định hình

    ĐT Bảo và cộng sự2015Tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Đà Nẵng1 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Mô phỏng phần tử hữu hạn trên phần mềm Ansys Maxwell được thực hiện nhằm tính toán ứng suất dây quấn máy biến áp vô định hình 630 kVA khi bị sự cố ngắn mạch ba pha hạ áp. Tính toán ghi nhận lực điện từ và độ chênh nhiệt tại lớp epoxy làm gia tăng ứng suất cơ học nguy hiểm lên cuộn dây. Kết quả cung cấp cơ sở kỹ thuật để bố trí kết cấu gá nẹp bảo vệ chống sự cố ngắn mạch hiệu quả.

  • Tính toán ứng suất lực ngắn mạch tổng hợp trên dây quấn của máy biến áp lõi thép vô định hình

    Đoàn Thanh Bảo; Đoàn Đức Tùng, Phạm Hùng Phi, Phạm Văn Bình2015Tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Đà Nẵng0 trích dẫn

    AI tóm tắt

    Phép phân tích miền thời gian bằng phần mềm Ansys Maxwell được áp dụng để khảo sát ứng suất dây quấn máy biến áp vô định hình 630 kVA khi xảy ra sự cố ngắn mạch ba pha. Kết quả chỉ ra lực điện từ cùng độ chênh nhiệt ở lớp epoxy làm tăng mạnh ứng suất cơ khí tổng hợp tác động lên cuộn dây. Phát hiện mang lại cơ sở định vị kết cấu gá nẹp nhằm ngăn ngừa biến dạng cuộn dây khi ngắn mạch xuất hiện.

  • KHỐNG CHẾ QUÁ ĐIỆN ÁP CHO HỆ THỐNG ĐIỆN GIÓ NGOÀI KHƠI SỬ DỤNG MMC-HVDC DƯỚI SỰ CỐ NGẮN MẠCH MỘT PHA CHẠM ĐẤT PHÍA VAN DỰA TRÊN ĐIỀU KHIỂN DỰ BÁO MÔ HÌNH

    Nam Nguyen Hoang, Tung Nguyen Nhu, Son Tran Thanh, Tuyen Nguyen Duc2025Tạp chí khoa học và công nghệ năng lượng

    AI tóm tắt

    Thuật toán điều khiển dự báo mô hình (MPC) được thiết kế cho trạm chuyển đổi trên bờ thuộc hệ thống MMC-HVDC nhằm triệt tiêu quá điện áp do sự cố ngắn mạch một pha chạm đất. Mô phỏng Simulink/MATLAB ghi nhận khả năng kiểm soát vượt trội điện áp đường dây DC và mô-đun con so với phương pháp thứ tự không. Kết quả giúp ngăn ngừa máy cắt cô lập đường dây khi xuất hiện ngắn mạch, dù chưa kiểm chứng thực nghiệm.

  • Xác định vùng giới hạn phá hủy cuộn dây của dãy công suất của máy biến áp lõi vô định hình

    Bao Doan Thanh2025Tạp chí Nghiên cứu Khoa học và Công nghệ quân sự

    AI tóm tắt

    Phương pháp phần tử hữu hạn trên Ansys Maxwell 3D được triển khai để tính lực điện từ và dòng ngắn mạch trong máy biến áp lõi vô định hình 22/0,4 kV. Mô phỏng xác lập quan hệ giữa lực điện động với bán kính dây quấn, khoanh vùng chính xác khu vực phá hủy cuộn dây theo từng dải công suất. Đề xuất mang lại căn cứ thiết kế gá nẹp chịu lực ngắn mạch tin cậy, dù chưa xét đến phát nhiệt cục bộ khi sự cố kéo dài.

Mới nhất tại Việt Nam

  • MÔ PHỎNG THAM SỐ HỒ QUANG ĐIỆN TRÊN MÁY CẮT ĐƯỜNG DÂY TRUYỀN TẢI

    Đặng Việt Hùng và cộng sự2024Tạp chí khoa học và công nghệ năng lượng

    AI tóm tắt

    Phần mềm mô phỏng năng lượng EMTP-RV được sử dụng để đánh giá tham số hồ quang máy cắt đường dây truyền tải khi xảy ra sự cố ngắn mạch một pha và ba pha. Mô hình Cassie kết hợp Schwarz tái hiện chính xác biến thiên điện trở, điện áp và dòng hồ quang ở cả vùng dòng đỉnh lẫn cận zero. Phân tích hoàn thiện giải pháp dập hồ quang khi cắt dòng ngắn mạch, song chưa tích hợp ảnh hưởng từ suy giảm áp suất khí thổi.

Tài liệu tham khảo

  1. Schlabbach, J. (2005). Short-circuit Currents. Institution of Engineering and Technology. DOI: 10.1049/pbpo051e
  2. British Standards Institution (2016). Short-circuit currents in three-phase AC systems. BSI Standards Publication. DOI: 10.3403/30412793
  3. British Standards Institution (2005). Short-circuit current calculation in three-phase a.c. systems. BSI Standards Publication. DOI: 10.3403/pd7639