Giang mai là bệnh truyền nhiễm lây truyền qua đường tình dục do xoắn khuẩn Treponema pallidum (phân loài pallidum) gây ra, tiến triển mạn tính qua nhiều giai đoạn nối tiếp với các biểu hiện tổn thương phong phú trên da, niêm mạc, tim mạch và hệ thần kinh trung ương. Đây là một trong những bệnh nhiễm trùng cổ xưa và phức tạp nhất trong lịch sử y học nhân loại, thường được gọi là "kẻ bắt chước vĩ đại" bởi triệu chứng lâm sàng đa dạng dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh lý da liễu và nội khoa khác. Bài viết này tổng hợp toàn diện về vi sinh vật học, cơ chế sinh bệnh học, phân loại giai đoạn lâm sàng, các phương pháp xét nghiệm huyết thanh học và phác đồ điều trị cập nhật.
Căn nguyên vi sinh và đường lây truyền
Tác nhân gây bệnh là xoắn khuẩn Treponema pallidum, một vi khuẩn hình xoắn lò xo mảnh mai có từ sáu đến mười bốn vòng xoắn đều đặn, di động linh hoạt theo kiểu xoay quanh trục và uốn khúc. Theo tổng quan sinh học của Peeling và cs. (2017) trên tạp chí Nature Reviews Disease Primers, Treponema pallidum là vi khuẩn ký sinh nội tế bào bắt buộc ở người và không thể nuôi cấy được trên các môi trường dinh dưỡng nhân tạo thông thường trong phòng thí nghiệm. Bộ gen của xoắn khuẩn rất nhỏ gọn và thiếu hụt các con đường chuyển hóa năng lượng phức tạp, khiến chúng phụ thuộc hoàn toàn vào tế bào vật chủ để tồn tại.
Bệnh lây truyền chủ yếu qua các con đường sau:
- Đường tình dục: Chiếm đại đa số các ca mắc mới thông qua quan hệ tình dục không an toàn (đường âm đạo, hậu môn hoặc đường miệng) khi tiếp xúc trực tiếp với các vết loét trợt hoặc sẩn sùi giàu xoắn khuẩn ở da và niêm mạc bạn tình.
- Đường truyền từ mẹ sang con (giang mai bẩm sinh): Xoắn khuẩn xâm nhập qua hàng rào rau thai vào tuần hoàn thai nhi từ tháng thứ tư của thai kỳ, có thể dẫn đến sảy thai, thai chết lưu, sinh non hoặc dị tật bẩm sinh nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh.
- Đường máu: Lây qua truyền máu không được sàng lọc hoặc dùng chung bơm kim tiêm (hiện nay rất hiếm gặp do quy trình kiểm tra máu nghiêm ngặt).
Các giai đoạn diễn tiến lâm sàng
Theo tổng quan lâm sàng kinh điển của Hook (2017) trên tạp chí The Lancet, tiến trình tự nhiên của bệnh giang mai nếu không được can thiệp điều trị sẽ trải qua các giai đoạn nối tiếp nhau:
1. Giang mai thời kỳ một (Nguyên phát)
Sau thời gian ủ bệnh trung bình từ ba đến bốn tuần (dao động từ mười đến chín mươi ngày), tổn thương đặc trưng đầu tiên xuất hiện tại vị trí vi khuẩn xâm nhập gọi là săng giang mai (chancre). Săng là một vết trợt nông hoặc vết loét hình tròn hay bầu dục, nền cứng như sụn, đáy sạch màu đỏ thịt tươi, không có mủ, hoàn toàn không đau và không ngứa. Săng thường đi kèm với hạch vùng (thường là hạch bẹn) to, rắn, không đau và di động. Vết săng tự biến mất sau ba đến sáu tuần dù không điều trị, tạo cảm giác khỏi bệnh giả tạo nhưng thực chất vi khuẩn đã theo đường máu lan tràn khắp cơ thể.
2. Giang mai thời kỳ hai (Thứ phát)
Xuất hiện từ sáu đến tám tuần sau khi có săng giang mai. Đây là giai đoạn xoắn khuẩn nhân lên rầm rộ trong máu và gieo rắc khắp các mô. Biểu hiện lâm sàng vô cùng đa dạng:
- Đào ban giang mai (Roseola): Các dát màu hồng đào hình bầu dục rải rác ở thân mình, ngực, bụng và đặc biệt là lòng bàn tay, lòng bàn chân; không ngứa, ấn kính mất màu.
- Mảng niêm mạc và sẩn sùi phì đại (Condyloma lata): Các tổn thương sẩn rộng, ẩm ướt ở vùng nếp gấp sinh dục và hậu môn, chứa lượng xoắn khuẩn khổng lồ và có tính lây nhiễm cực kỳ cao.
- Rụng tóc kiểu rừng thưa và hạch toàn thân: Rụng tóc lốm đốm không đều kèm theo sưng nhiều chuỗi hạch ở cổ, nách, bẹn.
3. Giang mai thời kỳ tiềm ẩn (Kín)
Giai đoạn này người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt ngoài việc có kết quả xét nghiệm huyết thanh dương tính. Giang mai tiềm ẩn được chia thành tiềm ẩn sớm (nhiễm dưới một năm) và tiềm ẩn muộn (nhiễm trên một năm hoặc không xác định được thời gian).
4. Giang mai thời kỳ ba (Tam phát)
Xuất hiện sau nhiều năm hoặc nhiều thập kỷ không được điều trị ở khoảng một phần ba số bệnh nhân, gây hủy hoại cấu trúc mô nghiêm trọng:
- Giang mai củ và gôm giang mai: Các tổn thương hoại tử dạng u hạt khu trú ở da, niêm mạc và xương, có xu hướng loét sâu và để lại sẹo co kéo.
- Giang mai tim mạch: Gây viêm phình động mạch chủ ngực, hở van động mạch chủ và hẹp lỗ động mạch vành đe dọa tính mạng.
- Giang mai thần kinh (Neurosyphilis): Xoắn khuẩn xâm nhập hệ thần kinh trung ương gây viêm màng não tủy, bại liệt toàn thân (tabes dorsalis), mất trí nhớ sa sút trí tuệ và rối loạn tâm thần.
Phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng
Việc chẩn đoán bệnh kết hợp giữa đánh giá lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng chuẩn mực:
| Nhóm xét nghiệm | Tên kỹ thuật | Ưu điểm và ứng dụng chính |
|---|---|---|
| Kính hiển vi nền đen | Soi tươi bệnh phẩm từ vết loét | Phát hiện trực tiếp xoắn khuẩn di động ở giai đoạn một, cho kết quả ngay |
| Huyết thanh không đặc hiệu | RPR, VDRL | Định lượng hiệu giá kháng thể để sàng lọc và theo dõi đáp ứng điều trị |
| Huyết thanh đặc hiệu | TPHA, TP-PA, FTA-ABS, CLIA | Khẳng định chẩn đoán nhiễm Treponema, thường dương tính suốt đời |
Chiến lược điều trị và hướng dẫn lâm sàng
Khác với nhiều vi khuẩn khác đã phát triển khả năng kháng thuốc phức tạp, Treponema pallidum cho đến nay vẫn nhạy cảm tuyệt đối với kháng sinh nhóm penicillin.
Theo Hướng dẫn điều trị của Hiệp hội Da liễu và Hoa liễu Châu Âu công bố bởi Janier và cs. (2020), thuốc lựa chọn hàng đầu cho mọi giai đoạn của giang mai là Benzathine Penicillin G tiêm bắp sâu:
- Giang mai sớm (nguyên phát, thứ phát, tiềm ẩn sớm): Tiêm một liều duy nhất Benzathine Penicillin G.
- Giang mai muộn (tiềm ẩn muộn, giang mai tam phát tim mạch/gôm): Tiêm Benzathine Penicillin G mỗi tuần một lần trong ba tuần liên tiếp.
- Giang mai thần kinh: Cần nhập viện điều trị bằng Benzyl Penicillin (Penicillin G tinh thể) đường tĩnh mạch liên tục trong mười đến mười bốn ngày để thuốc ngấm tốt qua hàng rào máu não.
- Trường hợp dị ứng penicillin: Có thể cân nhắc sử dụng kháng sinh thay thế như Doxycycline hoặc Ceftriaxone theo chỉ định nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa.
Sau khi bắt đầu mũi tiêm kháng sinh đầu tiên trong vòng hai mươi bốn giờ, bệnh nhân có thể gặp phản ứng Jarisch-Herxheimer với triệu chứng sốt cấp tính, đau đầu, ớn lạnh và bùng phát ban đỏ tạm thời do lượng lớn vi khuẩn bị tiêu diệt và giải phóng nội độc tố vào tuần hoàn. Phản ứng này lành tính và tự thoái lui khi được điều trị hỗ trợ.
Thực trạng y tế và phòng ngừa tại Việt Nam
Tại Việt Nam, công tác phòng chống giang mai và các bệnh lây truyền qua đường tình dục được triển khai đồng bộ tại mạng lưới bệnh viện da liễu từ trung ương đến địa phương. Các chương trình tầm soát giang mai định kỳ cho phụ nữ mang thai trong các lần khám thai định kỳ đã góp phần quan trọng trong việc loại trừ giang mai bẩm sinh ở trẻ nhỏ.
Biện pháp phòng ngừa then chốt bao gồm quan hệ tình dục an toàn sử dụng bao cao su đúng cách, duy trì mối quan hệ một vợ một chồng chung thủy, khám sức khỏe tiền hôn nhân và định kỳ xét nghiệm tầm soát đối với các nhóm đối tượng có nguy cơ cao.