Dị hình vách ngăn (nasal septal deviation, vẹo vách ngăn mũi) là tình trạng biến dạng giải phẫu của vách ngăn khoang mũi, trong đó cấu trúc sụn tứ giác hoặc các xương tạo nên vách ngăn bị lệch khỏi đường trục chính giữa, gây hẹp đường thở một hoặc cả hai bên hốc mũi và rối loạn chức năng thông khí xoang.
Cấu trúc giải phẫu và sinh lý bệnh vách ngăn mũi
Vách ngăn mũi là một cấu trúc ngăn cách hai hốc mũi, cấu tạo gồm phần sụn ở phía trước (sụn tứ giác) và phần xương ở phía sau và dưới (bao gồm mảnh thẳng đứng của xương sàng và xương lá mía - vomer). Ở trạng thái lý tưởng, vách ngăn nằm thẳng đứng tại mặt phẳng đứng dọc giữa, chia đều luồng không khí hít vào hai bên.
Khi có dị hình vách ngăn, dòng khí lưu thông qua mũi mất tính chất dòng chảy tầng (laminar flow) sinh lý và chuyển thành dòng xoáy (turbulent flow). Sự xáo trộn khí động học này gây khô rát niêm mạc mũi, làm giảm hoạt động của hệ thống lông chuyển mao nhầy, tạo điều kiện cho vi khuẩn và virus bám dính gây viêm nhiễm mạn tính.
Phân loại các dạng dị hình vách ngăn
Dị hình vách ngăn biểu hiện dưới nhiều hình thái lâm sàng đa dạng:
- Vẹo vách ngăn hình chữ C: Vách ngăn cong lồi về một bên khoang mũi, làm hẹp hốc mũi cùng bên và gây quá phát cuống mũi bù trừ ở hốc mũi bên đối diện.
- Vẹo vách ngăn hình chữ S: Vách ngăn cong phức tạp sang hai bên khác nhau (phần trước lệch một bên, phần sau lệch sang bên đối diện), gây ngạt tắc cả hai bên mũi.
- Gai vách ngăn (Spur): Phần nhô nhọn của sụn hoặc xương vách ngăn, thường nằm ở vị trí tiếp giáp giữa sụn tứ giác và xương lá mía, có thể đâm vào cuốn mũi dưới gây kích thích thần kinh và đau đầu cơ năng.
- Mào vách ngăn (Ridge): Một gờ xương hoặc sụn chạy dài theo đường nối xương sụn vách ngăn, cản trở đáng kể lưu thông khí và dẫn lưu dịch xoang.
Biểu hiện lâm sàng và biến chứng
Triệu chứng phổ biến và điển hình nhất là ngạt mũi cơ giới một bên hoặc luân phiên hai bên, không đáp ứng hoặc đáp ứng kém với các thuốc co mạch thông thường. Bệnh nhân thường xuyên phải há miệng để thở, đặc biệt khi ngủ, dẫn đến khô miệng, viêm họng mạn tính và hội chứng ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn (OSA).
Ngoài ra, dị hình vách ngăn chèn ép cơ học vào lỗ thông khe giữa làm cản trở phức hợp lỗ ngách (ostiomeatal complex), gây ứ đọng dịch nhầy và dẫn đến viêm mũi xoang mạn tính tái phát, chảy máu cam do niêm mạc vùng điểm mạch Kiesselbach bị kéo căng và khô nứt.
Tiếp cận chẩn đoán và phẫu thuật chỉnh hình
Nội soi tai mũi họng bằng ống mềm hoặc ống cứng là phương tiện chẩn đoán trực tiếp cho phép đánh giá chính xác vị trí, mức độ và hình thái biến dạng. Chụp cắt lớp vi tính hàm mặt (CT scanner) cung cấp bản đồ giải phẫu ba chiều chi tiết của xương sụn vách ngăn và hệ thống xoang cạnh mũi.
Điều trị triệt để dị hình vách ngăn có triệu chứng là phẫu thuật chỉnh hình vách ngăn (Septoplasty) nội soi. Phẫu thuật viên bóc tách niêm mạc hai bên, cắt bỏ phần sụn xương bị vẹo lệch hoặc định hình lại cấu trúc nâng đỡ đường giữa mà vẫn bảo tồn tối đa khung sụn viền nhằm tránh biến chứng sụp sống mũi hình yên ngựa.