[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"_public_topic_publications_ng%C6%B0%E1%BB%9Di%20b%E1%BA%A3n%20%C4%91%E1%BB%8Ba%20%C3%BAc{\"limit\":5}":3,"_public_topic_byId_người bản địa úc":11},{"code":4,"data":5,"meta":10},"SUCCESS",{"latest":6,"mostCited":7,"vietnamFeatured":8,"vietnamLatest":9},[],[],[],[],null,{"code":4,"data":12,"meta":10},{"id":13,"title":14,"description":15,"content":16,"term":17,"englishTitle":18,"synonyms":19,"definition":22,"discipline":23,"references":24,"faqs":62,"createUser":75,"publishUser":79,"keywords":83,"keywordCount":89,"enrichTopicLink":90,"status":91,"createTime":92,"updateTime":93,"publishTime":94,"linkEnrichedTime":10,"publicationScanTime":10,"contentErrorMessage":10,"viewCount":95,"relateTopics":96},"người bản địa úc","Người bản địa Úc là gì? Lịch sử, nhân học và pháp lý","Khái niệm người bản địa Úc, bằng chứng khảo cổ 65.000 năm tại Madjedbebe, thế giới quan Thời kỳ Mộng tưởng và phán quyết lịch sử Mabo năm 1992.","\u003Cp>Người bản địa Úc (Indigenous Australians) là các nhóm cư dân nguyên thủy và hậu duệ của những cộng đồng người đầu tiên sinh sống trên lục địa Úc và các đảo lân cận trước khi người châu Âu bắt đầu định cư. Khái niệm này bao gồm hai nhóm văn hóa và nhân chủng học riêng biệt: người Thổ dân Úc (Aboriginal Australians) trên đất liền cùng đảo Tasmania và người dân các đảo thuộc eo biển Torres (Torres Strait Islander peoples). Bài viết này trình bày nguồn gốc nhân học, bằng chứng khảo cổ học, di truyền học quần thể, hệ thống văn hóa xã hội, các mốc lịch sử pháp lý quan trọng và những vấn đề đương đại của cộng đồng người bản địa Úc.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Phân loại nhân học và cơ cấu cư dân\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Trong nhân chủng học và xã hội học đương đại, người bản địa Úc được phân định rõ ràng thành hai nhóm dân cư có lịch sử, địa lý và bản sắc văn hóa đặc thù:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n  \u003Cli>\u003Cstrong>Người Thổ dân Úc (Aboriginal Australians):\u003C\u002Fstrong> Nhóm cư dân sinh sống trên khắp lục địa Úc, đảo Tasmania và hầu hết các đảo ngoài khơi. Trước thời kỳ tiếp xúc với người châu Âu, người Thổ dân phân bố thành hàng trăm nhóm bộ tộc khác nhau với sự đa dạng ngôn ngữ sâu sắc và cấu trúc xã hội gắn liền với các vùng lãnh thổ truyền thống.\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>\u003Cstrong>Người dân các đảo thuộc eo biển Torres (Torres Strait Islander peoples):\u003C\u002Fstrong> Nhóm cư dân bản địa sinh sống tại quần đảo nằm giữa mũi bắc bang Queensland và Papua New Guinea. Họ là những người có nguồn gốc Melanesia với truyền thống hàng hải, canh tác biển và nông nghiệp đảo, sở hữu ngôn ngữ và hệ thống tín ngưỡng phân biệt rõ với các cộng đồng Thổ dân lục địa.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\n\u003Ch2>Nguồn gốc tiến hóa, niên đại khảo cổ và di truyền học quần thể\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Nguồn gốc và thời điểm di cư của người bản địa đến lục địa Úc là một trong những chủ đề trọng tâm của nhân học tiến hóa và {{topic|%7B%22topic%22%3A%22kh%E1%BA%A3o%20c%E1%BB%95%20h%E1%BB%8Dc%22%7D}} tiền sử thế giới.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>1. Niên đại khảo cổ học tại di chỉ Madjedbebe\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Nghiên cứu thực địa và định tuổi quang phát quang (optically stimulated luminescence, OSL) của Clarkson và cộng sự (2017) công bố trên tạp chí Nature tại mái đá Madjedbebe thuộc Lãnh thổ Bắc Úc đã xác định sự hiện diện của con người tại đây từ 65.000 năm trước. Tại di chỉ này, các nhà khảo cổ đã khai quật được hàng nghìn hiện vật đá ghè đẽo tinh xảo, bột màu khoáng chất (ochre) dùng cho nghi lễ và nghệ thuật, cùng các công cụ nghiền hạt thực vật.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Đánh giá niên đại học của Veth (2017) trên tạp chí Khảo cổ học Úc (Australian Archaeology) khẳng định mốc niên đại 65.000 năm tại Madjedbebe đã phá vỡ giới hạn niên đại cacbon phóng xạ truyền thống, thiết lập khung thời gian xác thực cho cuộc thiên di của người hiện đại (Homo sapiens) ra khỏi châu Phi qua tuyến đường phương nam qua thềm lục địa Sahul.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>2. Bằng chứng di truyền học quần thể\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Phân tích hệ gen quy mô lớn của Malaspinas và cộng sự (2016) trên tạp chí Nature đã giải trình tự toàn bộ bộ gen của các cá thể Thổ dân Úc và người Papuan, chỉ ra rằng tổ tiên của người Thổ dân Úc đã tách khỏi các nhánh dân cư Á-Âu khoảng 58.000 năm trước. Kết quả {{topic|%7B%22topic%22%3A%22di%20truy%E1%BB%81n%20h%E1%BB%8Dc%22%7D}} cho thấy sau cuộc thiên di ban đầu, các quần thể người bản địa Úc duy trì tính liên tục di truyền và biệt lập sinh học lâu dài trên lục địa, thích nghi với sự {{topic|%7B%22topic%22%3A%22bi%E1%BA%BFn%20%C4%91%E1%BB%95i%20kh%C3%AD%20h%E1%BA%ADu%22%7D}} khắc nghiệt từ thời kỳ băng hà cuối cùng đến thời kỳ ấm lên toàn cầu.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Hệ thống văn hóa, tín ngưỡng và Thời kỳ Mộng tưởng\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Văn hóa người bản địa Úc đại diện cho một trong những truyền thống văn hóa liên tục lâu đời nhất còn tồn tại trên Trái Đất, được nâng đỡ bởi hệ thống vũ trụ quan độc đáo và mối gắn kết tâm linh với môi trường tự nhiên:\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>1. Thế giới quan Thời kỳ Mộng tưởng (The Dreaming)\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Thời kỳ Mộng tưởng (Dreamtime hay The Dreaming, được biểu đạt qua nhiều thuật ngữ bản địa như \u003Cem>Tjukurpa\u003C\u002Fem> trong ngôn ngữ Anangu hay \u003Cem>Alcheringa\u003C\u002Fem> trong ngôn ngữ Arrernte) là khung triết học nền tảng định hình toàn bộ đời sống của người bản địa. Khái niệm này không chỉ nói về quá khứ sáng tạo thế giới mà là một thực tại phi thời gian kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai. Theo thế giới quan này, các tổ tiên tâm linh đã du hành qua cảnh quan, tạo dựng địa hình, sông suối, sinh vật và ban hành các quy phạm luật lệ đạo đức cũng như nghi lễ xã hội.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>2. Mối liên kết tâm linh với Đất mẹ (Connection to Country)\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Đối với người bản địa Úc, khái niệm Country (Đất nước \u002F Xứ sở) không đơn thuần là tài sản địa lý hay diện tích đất đai vật lý, mà là một thực thể sống chứa đựng lịch sử tổ tiên, tri thức sinh thái và danh tính của cộng đồng. Mối liên kết này đặt ra nghĩa vụ gìn giữ và chăm sóc đất đai (caring for country) thông qua các thực hành quản lý môi trường truyền thống như kỹ thuật đốt rừng có kiểm soát (fire-stick farming).\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>3. Nghệ thuật đá và truyền khẩu\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Nghệ thuật đá của người bản địa Úc tại các khu vực như Arnhem Land hay Kimberley là kho tàng hình ảnh tiền sử phong phú bậc nhất hành tinh, mô tả các sinh vật cổ đại, tổ tiên sáng tạo và các tuyến đường bài ca (songlines) — hệ thống bản đồ định hướng không gian bằng âm nhạc truyền khẩu trải dài hàng nghìn kilômét qua sa mạc.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Tổ chức xã hội, cấu trúc ngôn ngữ và tri thức sinh thái\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Xã hội người bản địa Úc truyền thống được tổ chức tinh vi dựa trên hệ thống thân tộc và phân chia đẳng thứ:\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ctable>\n  \u003Cthead>\n    \u003Ctr>\n      \u003Cth>Cấu phần tổ chức\u003C\u002Fth>\n      \u003Cth>Đặc điểm cấu trúc\u003C\u002Fth>\n      \u003Cth>Vai trò chức năng\u003C\u002Fth>\n    \u003C\u002Ftr>\n  \u003C\u002Fthead>\n  \u003Ctbody>\n    \u003Ctr>\n      \u003Ctd>\u003Cstrong>Hệ thống Thân tộc (Kinship System)\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Phân chia phức tạp theo dòng mẹ hoặc dòng cha thành các phân nửa bộ tộc (moieties), phân nhóm (sections và sub-sections)\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Quy định quan hệ hôn nhân, nghĩa vụ cộng đồng, quyền thừa kế nghi lễ và vị trí xã hội của từng cá nhân\u003C\u002Ftd>\n    \u003C\u002Ftr>\n    \u003Ctr>\n      \u003Ctd>\u003Cstrong>Nhóm Thị tộc và Bộ lạc (Clans and Language Groups)\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Tập hợp các gia đình gắn kết với một vùng lãnh thổ xác định theo truyền thống tổ tiên\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Quản lý tài nguyên săn bắt, hái lượm và bảo tồn các địa điểm thiêng liêng\u003C\u002Ftd>\n    \u003C\u002Ftr>\n    \u003Ctr>\n      \u003Ctd>\u003Cstrong>Đa dạng Ngôn ngữ\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Hàng trăm ngôn ngữ và phương ngữ thuộc ngữ hệ Pama-Nyungan và các ngữ hệ phi Pama-Nyungan\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Lưu giữ {{topic|%7B%22topic%22%3A%22tri%20th%E1%BB%A9c%20b%E1%BA%A3n%20%C4%91%E1%BB%8Ba%22%7D}}, truyện kể thần thoại và kinh nghiệm sinh tồn qua truyền khẩu\u003C\u002Ftd>\n    \u003C\u002Ftr>\n    \u003Ctr>\n      \u003Ctd>\u003Cstrong>Tri thức Sinh thái Bản địa (TEK)\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Hiểu biết sâu sắc về lịch mùa vụ tự nhiên, tập tính động vật và phân loại thực vật\u003C\u002Ftd>\n      \u003Ctd>Duy trì sự cân bằng sinh thái và khai thác tài nguyên bền vững qua hàng chục nghìn năm\u003C\u002Ftd>\n    \u003C\u002Ftr>\n  \u003C\u002Ftbody>\n\u003C\u002Ftable>\n\n\u003Ch2>Lịch sử tiếp xúc, phán quyết Mabo và quyền sở hữu bản địa\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Sự xuất hiện của đoàn tàu First Fleet của Đế quốc Anh trong giai đoạn đầu thuộc địa hóa đã mở đầu cho thời kỳ biến động sâu sắc và đau thương trong lịch sử các dân tộc bản địa Úc.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>1. Học thuyết đất vô chủ và quá trình thực dân hóa\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Khi thiết lập quyền cai trị thuộc địa, chính quyền Anh đã áp dụng học thuyết pháp lý \u003Cem>terra nullius\u003C\u002Fem> (đất vô chủ), tuyên bố rằng lục địa Úc là vùng đất chưa thuộc quyền sở hữu của bất kỳ ai trước khi người Anh đến định cư. Học thuyết này đã tước đoạt quyền đất đai lịch sử của người bản địa, dẫn đến các cuộc xung đột vũ trang vùng biên giới (frontier wars), sự suy giảm dân số do dịch bệnh ngoại lai và các chính sách đồng hóa cưỡng bức — bao gồm việc tách trẻ em bản địa khỏi gia đình (tạo nên Các thế hệ bị đánh cắp - Stolen Generations).\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>2. Phán quyết Mabo (1992) và Đạo luật Quyền sở hữu Bản địa\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Theo tổng quan pháp lý của Chamarette (2000) trên tạp chí Nhà tâm lý học Úc (Australian Psychologist), phán quyết lịch sử trong vụ kiện \u003Cem>Mabo v Queensland (Số 2)\u003C\u002Fem> năm 1992 của Tòa án Tối cao Úc đã tạo ra bước ngoặt mang tính cách mạng trong hệ thống tư pháp Úc. Phán quyết Mabo năm 1992 đã chính thức bác bỏ học thuyết \u003Cem>terra nullius\u003C\u002Fem>, công nhận rằng người Meriam và các cộng đồng Thổ dân đã duy trì quyền sở hữu truyền thống đối với đất đai của họ trước khi chủ quyền của Vương quyền Anh được xác lập.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Phán quyết Mabo năm 1992 đã đặt nền móng cho việc ban hành Đạo luật Quyền sở hữu Bản địa (Native Title Act), cung cấp khung khổ pháp lý để các cộng đồng bản địa yêu cầu công nhận quyền và lợi ích truyền thống đối với đất đai và nguồn nước trên toàn lãnh thổ Liên bang Úc.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Thực trạng y tế, bất bình đẳng xã hội và phong trào tự quyết\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Mặc dù có những bước tiến quan trọng về mặt pháp lý và văn hóa, các cộng đồng người bản địa Úc vẫn đang đối mặt với nhiều bất lợi nghiêm trọng về kinh tế - xã hội và sức khỏe:\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>1. Bất bình đẳng sức khỏe và dịch tễ học\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Nghiên cứu đoàn hệ dân số quốc tế của Anderson và cộng sự (2016) trên tạp chí The Lancet đã phân tích tình trạng sức khỏe của các nhóm dân cư bản địa toàn cầu, nhấn mạnh khoảng cách lớn về tuổi thọ, tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh và gánh nặng bệnh tật mạn tính (như đái tháo đường thai kỳ và tuýp 2, bệnh tim mạch, suy thận giai đoạn cuối) giữa người bản địa và người không bản địa tại Úc. Nghiên cứu của Anderson và cs. (2016) khẳng định các yếu tố quyết định xã hội đối với sức khỏe (social determinants of health) — bao gồm điều kiện nhà ở, giáo dục, thu nhập, sang chấn xuyên thế hệ và rào cản tiếp cận dịch vụ y tế — đóng vai trò cốt lõi gây ra các bất bình đẳng này.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch3>2. Khung hành động Xóa bỏ Khoảng cách (Closing the Gap)\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Chính phủ Liên bang Úc cùng các tổ chức đại diện bản địa đã triển khai chiến lược quốc gia nhằm thu hẹp chênh lệch về tuổi thọ, giáo dục, việc làm và tỷ lệ giam giữ tư pháp. Trọng tâm của các chính sách đương đại đang chuyển dịch từ cách tiếp cận áp đặt từ trên xuống sang mô hình hợp tác đối tác, tôn trọng quyền tự quyết của các tổ chức y tế và cộng đồng do chính người bản địa quản lý.\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Hạn chế, thách thức và triển vọng bảo tồn di sản\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Bảo tồn di sản và nâng cao vị thế của người bản địa Úc trong kỷ nguyên đương đại đối diện với nhiều thách thức đan xen:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n  \u003Cli>\u003Cstrong>Nguy cơ mai một ngôn ngữ:\u003C\u002Fstrong> Trong số hàng trăm ngôn ngữ bản địa từng tồn tại, phần lớn đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do số lượng người nói bản ngữ cao tuổi giảm dần, đòi hỏi các chương trình số hóa và hồi sinh ngôn ngữ khẩn cấp.\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>\u003Cstrong>Bảo vệ các địa điểm thiêng trước hoạt động khai khoáng:\u003C\u002Fstrong> Sự phát triển của các dự án công nghiệp khai thác tài nguyên đôi khi xung đột gay gắt với nghĩa vụ bảo tồn các hang động đá và di chỉ khảo cổ có giá trị văn hóa tâm linh hàng chục nghìn năm.\u003C\u002Fli>\n  \u003Cli>\u003Cstrong>Tiến trình hòa giải và công nhận hiến pháp:\u003C\u002Fstrong> Các cuộc thảo luận chính trị về tiếng nói bản địa trong hiến pháp và các hiệp ước (Treaty) tiếp tục là chủ đề trung tâm của xã hội Úc nhằm hàn gắn các vết thương lịch sử và xây dựng một quốc gia hòa hợp, công bằng.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>Việc kết hợp tri thức bản địa truyền thống vào các chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu, quản lý vườn quốc gia và nghiên cứu y dược học hiện đại đang khẳng định vai trò vô giá của di sản người bản địa Úc đối với sự {{topic|%7B%22topic%22%3A%22ph%C3%A1t%20tri%E1%BB%83n%20b%E1%BB%81n%20v%E1%BB%AFng%22%7D}} của nhân loại.\u003C\u002Fp>\n","Người bản địa Úc","Indigenous Australians",[20,21],"người Thổ dân Úc","người Úc bản địa","Người bản địa Úc là các nhóm cư dân nguyên thủy và hậu duệ của những cộng đồng người đầu tiên sinh sống trên lục địa Úc và quần đảo eo biển Torres trước khi người châu Âu định cư.","SOCIAL_SCIENCES",[25,33,40,48,55],{"citationText":26,"title":27,"authors":28,"source":29,"year":30,"doi":31,"url":32},"Clarkson, C., Jacobs, Z., Marwick, B., et al. (2017). Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago. Nature, 547(7663), 306-310.","Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago","Clarkson, C., Jacobs, Z., Marwick, B., et al.","Nature",2017,"10.1038\u002Fnature22968","https:\u002F\u002Fdoi.org\u002F10.1038\u002Fnature22968",{"citationText":34,"title":35,"authors":36,"source":29,"year":37,"doi":38,"url":39},"Malaspinas, A. S., Westaway, M. C., Muller, C., et al. (2016). A genomic history of Aboriginal Australia. Nature, 538(7624), 207-214.","A genomic history of Aboriginal Australia","Malaspinas, A. S., Westaway, M. C., Muller, C., et al.",2016,"10.1038\u002Fnature18299","https:\u002F\u002Fdoi.org\u002F10.1038\u002Fnature18299",{"citationText":41,"title":42,"authors":43,"source":44,"year":45,"doi":46,"url":47},"Chamarette, C. (2000). Terra nullius then and now: Mabo, native title, and reconciliation in 2000. Australian Psychologist, 35(2), 161-166.","Terra nullius then and now: Mabo, native title, and reconciliation in 2000","Chamarette, C.","Australian Psychologist",2000,"10.1080\u002F00050060008260339","https:\u002F\u002Fdoi.org\u002F10.1080\u002F00050060008260339",{"citationText":49,"title":50,"authors":51,"source":52,"year":37,"doi":53,"url":54},"Anderson, I., Robson, B., Connolly, M., et al. (2016). Indigenous and tribal peoples' health (The Lancet–Lowitja Institute Global Collaboration): a population study. The Lancet, 388(10040), 131-157.","Indigenous and tribal peoples' health (The Lancet–Lowitja Institute Global Collaboration): a population study","Anderson, I., Robson, B., Connolly, M., et al.","The Lancet","10.1016\u002FS0140-6736(16)00345-7","https:\u002F\u002Fdoi.org\u002F10.1016\u002FS0140-6736(16)00345-7",{"citationText":56,"title":57,"authors":58,"source":59,"year":30,"doi":60,"url":61},"Veth, P. (2017). Breaking through the radiocarbon barrier: Madjedbebe and the new chronology for Aboriginal occupation of Australia. Australian Archaeology, 83(3), 165-167.","Breaking through the radiocarbon barrier: Madjedbebe and the new chronology for Aboriginal occupation of Australia","Veth, P.","Australian Archaeology","10.1080\u002F03122417.2017.1408543","https:\u002F\u002Fdoi.org\u002F10.1080\u002F03122417.2017.1408543",[63,66,69,72],{"question":64,"answer":65},"Người bản địa Úc bao gồm những nhóm cộng đồng nào?","Người bản địa Úc gồm hai nhóm cư dân chính là người Thổ dân Úc (Aboriginal Australians) sinh sống trên lục địa Úc và đảo Tasmania, cùng người dân các đảo thuộc eo biển Torres (Torres Strait Islander peoples) với nguồn gốc Melanesia và văn hóa biển đảo đặc trưng.",{"question":67,"answer":68},"Bằng chứng khoa học nào xác định thời điểm con người đến lục địa Úc?","Các khai quật khảo cổ và định tuổi quang phát quang (OSL) tại di chỉ Madjedbebe xác định con người đã có mặt tại bắc Úc từ 65.000 năm trước, phù hợp với bằng chứng di truyền học chỉ ra tổ tiên người Thổ dân tách khỏi các nhánh Á-Âu khoảng 58.000 năm trước.",{"question":70,"answer":71},"Khái niệm Thời kỳ Mộng tưởng (Dreaming) có ý nghĩa gì trong văn hóa bản địa?","Thời kỳ Mộng tưởng là hệ thống triết học và tín ngưỡng phi thời gian kết nối quá khứ sáng tạo của các linh hồn tổ tiên với hiện tại và tương lai, quy định luật tục đạo đức, cấu trúc thân tộc và mối liên kết tâm linh sâu sắc với đất đai.",{"question":73,"answer":74},"Phán quyết Mabo năm 1992 có ý nghĩa lịch sử như thế nào?","Phán quyết Mabo v Queensland (Số 2) của Tòa án Tối cao Úc năm 1992 đã chính thức lật đổ học thuyết pháp lý đất vô chủ terra nullius và lần đầu tiên thừa nhận quyền sở hữu bản địa (native title) đối với đất đai truyền thống trong luật pháp Úc.",{"id":76,"researcherId":10,"name":77,"imageUrl":78},2681,"Cuong Ta","https:\u002F\u002Flh3.googleusercontent.com\u002Fa\u002FACg8ocKFuWh0ZD601Hp0_V_2xAK3kIOs20Kyv3V5ZLBo6fwfjyymJYzE=s96-c",{"id":80,"researcherId":10,"name":81,"imageUrl":82},1,"Nguyễn Ngọc Sơn","https:\u002F\u002Flh3.googleusercontent.com\u002Fa\u002FACg8ocLGfGsF1nYQqYK5BasTLhNu1dBrBXg2fcEgBNPXJ0p2gqLQnO7i=s96-c",[13,84,85,86,87,88],"khảo cổ học","di truyền học","biến đổi khí hậu","tri thức bản địa","phát triển bền vững",6,false,"PUBLISHED","2025-12-01T09:43:02.583+00:00","2026-08-30T15:14:48.273+00:00","2026-08-30T15:14:26.616+00:00",0,[97,100,103,106,109,112,115,125,128,131],{"id":98,"title":99,"term":98,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"thảm thực vật","Thảm thực vật là gì? Các công bố khoa học về Thảm thực vật",{"id":101,"title":102,"term":101,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"cơ sở vật chất","Cơ sở vật chất là gì? Các công bố khoa học về Cơ sở vật chất",{"id":104,"title":105,"term":104,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"giáo dục khởi nghiệp","Giáo dục khởi nghiệp là gì? Nghiên cứu khoa học liên quan",{"id":107,"title":108,"term":107,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"bất bình đẳng xã hội","Bất bình đẳng xã hội là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học",{"id":110,"title":111,"term":110,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"yếu tố địa lý","Yếu tố địa lý là gì? Các công bố khoa học về Yếu tố địa lý",{"id":113,"title":114,"term":113,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"mỹ latinh","Mỹ latinh là gì? Các nghiên cứu khoa học về Mỹ latinh",{"id":116,"title":117,"term":116,"englishTitle":118,"definition":119,"discipline":120,"disciplineCode":121,"disciplineLabel":122,"disciplineColor":123,"disciplineIcon":124},"đồng vị","Đồng vị là gì? Phân loại và ứng dụng trong khoa học hiện đại","isotope","Đồng vị là các biến thể của cùng một nguyên tố hóa học có cùng số proton trong hạt nhân nhưng khác nhau về số neutron, dẫn đến khối lượng nguyên tử khác nhau.","NATURAL_SCIENCES","natural-sciences","Khoa học tự nhiên","#0E9F9C","atom",{"id":126,"title":127,"term":126,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"geopolymer","Geopolymer là gì? Các nghiên cứu khoa học về Geopolymer",{"id":129,"title":130,"term":129,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"nhà máy nhiệt điện","Nhà máy nhiệt điện là gì? Các nghiên cứu về Nhà máy nhiệt điện",{"id":132,"title":133,"term":132,"englishTitle":10,"definition":10,"discipline":10,"disciplineCode":10,"disciplineLabel":10,"disciplineColor":10,"disciplineIcon":10},"capacity development","Capacity development là gì? Các nghiên cứu khoa học"]