[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"_public_topic_publications_ch%C4%83mpa{\"limit\":5}":3,"_public_topic_byId_ch%C4%83mpa":11},{"code":4,"data":5,"meta":10},"SUCCESS",{"latest":6,"mostCited":7,"vietnamFeatured":8,"vietnamLatest":9},[],[],[],[],null,{"code":4,"data":12,"meta":10},{"id":13,"title":14,"description":15,"content":16,"term":13,"englishTitle":17,"synonyms":18,"definition":22,"discipline":23,"references":24,"faqs":46,"createUser":56,"publishUser":60,"keywords":64,"keywordCount":57,"enrichTopicLink":65,"status":66,"createTime":67,"updateTime":68,"publishTime":69,"linkEnrichedTime":10,"publicationScanTime":10,"contentErrorMessage":10,"viewCount":70,"wikidataId":10,"relateTopics":71},"chămpa","Chămpa là gì? Các bài báo nghiên cứu khoa học liên quan","Chămpa là vương quốc cổ duyên hải miền Trung Việt Nam từ thế kỷ II đến XIX, đặc trưng bởi mô hình mandala, kinh tế hàng hải và di sản đền tháp độc đáo.","\u003Cp>\nChămpa (còn gọi là Chiêm Thành trong sử liệu cổ) là vương quốc cổ từng tồn tại trên dải duyên hải miền Trung Việt Nam từ khoảng thế kỷ II đến đầu thế kỷ XIX. Quốc gia này hình thành trên nền tảng văn hóa Sa Huỳnh bản địa kết hợp với sự tiếp thu sâu sắc văn minh Ấn Độ giáo và Phật giáo, phát triển thành một thực thể chính trị - kinh tế biển nổi bật tại khu vực Đông Nam Á tiền hiện đại.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nVề mặt dân tộc và ngôn ngữ, cư dân Chămpa thuộc ngữ hệ Nam Đảo (nhóm ngôn ngữ Mã Lai - Đa Đảo), có mối liên hệ cội nguồn mật thiết với các cộng đồng hải đảo Đông Nam Á. Tên gọi Chămpa xuất phát từ thuật ngữ tiếng Phạn, trong khi thư tịch cổ phương Đông ghi nhận vương quốc qua các danh xưng kế tiếp nhau như Lâm Ấp, Hoàn Vương và Chiêm Thành, phản ánh sự dịch chuyển của các trung tâm quyền lực chính trị qua từng thời kỳ lịch sử.\n\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Cấu trúc không gian chính trị và mô hình liên minh mandala\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\nNghiên cứu lịch sử và khảo cổ học hiện đại chỉ ra rằng Chămpa không phải là một nhà nước tập quyền đơn nhất theo mô hình quan liêu phương Đông, mà vận hành theo cấu trúc liên minh đa trung tâm dạng mandala. Mỗi tiểu quốc cấu thành được định hình dựa trên các lưu vực sông lớn đổ ra biển, bao gồm vùng duyên hải cửa sông thuận lợi cho thương cảng, vùng đồng bằng phù sa canh tác nông nghiệp và vùng thượng lưu rừng núi cung cấp nguồn lâm thổ sản quý hiếm.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nKhảo sát khảo cổ học toàn diện của Đỗ Trường Giang và cộng sự năm 2017 về hệ thống thành lũy Chămpa đã làm sáng tỏ mạng lưới các trung tâm chính trị - tôn giáo kiên cố dọc theo các thung lũng sông miền Trung, minh chứng cho cấu trúc phân quyền và khả năng kiểm soát không gian lãnh thổ linh hoạt của các vương triều Chăm qua nhiều thế kỷ. Các thành lũy được xây dựng kết hợp giữa hào nước tự nhiên, lũy đất đắp cao và tường gạch nung kiên cố, vừa đóng vai trò căn cứ phòng thủ quân sự vừa là trung tâm kiểm soát kinh tế vùng lưu vực.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nMô hình mandala vận hành dựa trên cơ chế thừa nhận tính bá quyền mang tính biểu tượng của một thủ lĩnh tối cao (vua của các vua - \u003Cem>rajadhiraja\u003C\u002Fem>). Tuy nhiên, các tiểu vương địa phương tại các vùng miền vẫn duy trì quyền lực thực tế rộng rãi đối với việc quản lý cư dân, thu thuế và tổ chức lực lượng vũ trang bản địa. Mối liên kết giữa trung tâm vương quyền và các tiểu quốc ngoại vi được duy trì chủ yếu thông qua các liên minh hôn nhân quý tộc, sự đồng thuận về mặt tín ngưỡng tôn giáo và các cam kết chia sẻ lợi ích thương mại biển.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nBảng dưới đây khái quát các tiểu quốc trung tâm trong không gian lịch sử Chămpa:\n\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable border=\"1\" cellpadding=\"6\" cellspacing=\"0\">\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\u003Cth>Tiểu quốc\u003C\u002Fth>\u003Cth>Lưu vực tương ứng\u003C\u002Fth>\u003Cth>Trung tâm chính trị - tôn giáo tiêu biểu\u003C\u002Fth>\u003Cth>Vai trò địa chiến lược\u003C\u002Fth>\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\u003Ctd>Indrapura\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lưu vực sông Thu Bồn\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Thánh địa Đồng Dương, kinh đô Trà Kiệu\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Trung tâm Phật giáo Đại thừa và thương cảng cửa biển quốc tế\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\u003Ctd>Amaravati\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Quảng Nam - Quảng Ngãi\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Thung lũng thánh địa Mỹ Sơn\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Trung tâm tín ngưỡng Ấn Độ giáo thờ thần Shiva tối cao\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\u003Ctd>Vijaya\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lưu vực sông Côn (Bình Định)\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Thành Đồ Bàn, tháp Cánh Tiên, Dương Long\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Kinh đô quân sự kiên cố từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\u003Ctd>Kauthara\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lưu vực sông Cái (Khánh Hòa)\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Quần thể tháp Bà Po Nagar\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Trung tâm thờ nữ thần Mẹ Xứ Sở và trạm hải hành huyết mạch\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\u003Ctd>Panduranga\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Lưu vực sông Dinh (Ninh Thuận - Bình Thuận)\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Tháp Po Klong Garai, Po Rome\u003C\u002Ftd>\u003Ctd>Địa bàn duy trì nền tự trị bền bỉ nhất đến đầu thế kỷ XIX\u003C\u002Ftd>\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\n\u003Ch2>Địa kinh tế hàng hải và mạng lưới thương mại quốc tế\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\nVị thế của Chămpa gắn liền hữu cơ với tuyến đường tơ lụa và hương liệu trên Biển Đông. Trong công trình nghiên cứu năm 2006, nhà sử học Li Tana đã phân tích sâu sắc cấu trúc địa chính trị duyên hải của Chămpa từ góc nhìn kinh tế biển, nhấn mạnh rằng địa hình hẹp bị chia cắt bởi các dãy núi đâm ngang ra biển đã thúc đẩy người Chăm hướng mạnh ra không gian đại dương, biến bờ biển miền Trung thành trạm trung chuyển hàng hải không thể thay thế giữa Ấn Độ Dương và Đông Á.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nThương mại biển của Chămpa dựa trên nguồn tài nguyên lâm thổ sản độc đáo từ vùng rừng núi thượng nguồn, đặc biệt là trầm hương, kỳ nam, quế, ngà voi và sáp ong, kết hợp với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ tinh xảo như kim hoàn, vải dệt tơ lụa và đồ gốm nung. Mạng lưới thương nhân Chămpa thiết lập mối liên kết thương mại chặt chẽ với các đối tác lớn như Trung Hoa, Ấn Độ, thế giới Hồi giáo Ả Rập - Ba Tư và các vương quốc hải đảo Mã Lai. Các cảng thị cổ như Cù Lao Chàm, Đại Chiêm Hải Khẩu và Thị Nại đóng vai trò trạm tiếp tế nước ngọt, sửa chữa tàu thuyền và trao đổi hàng hóa sầm uất.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nVề mặt kinh tế nông nghiệp nội địa, cư dân Chăm đã sáng tạo nên các hệ thống thủy nông độc đáo thích ứng với khí hậu khô hạn duyên hải miền Trung. Họ xây dựng các đập bổi bằng gỗ đá trên các nhánh sông và hệ thống giếng cổ dẫn nước ngầm phục vụ tưới tiêu cho các cánh đồng lúa nước hai vụ, tạo ra nền tảng lương thực ổn định nuôi dưỡng các đô thị và quân đội thường trực.\n\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Ngôn ngữ, văn bia và hệ thống chữ viết\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\nChămpa là một trong những nền văn minh có truyền thống văn bia sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á. Hệ thống văn tự Chăm cổ được sáng tạo trên cơ sở cải biên hệ chữ Brahmi từ miền Nam Ấn Độ, xuất hiện sớm từ thế kỷ IV qua các văn bia đá sa thạch tại thung lũng Trà Kiệu và Mỹ Sơn.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nCác văn bia Chămpa được khắc song song bằng hai ngôn ngữ: tiếng Phạn (\u003Cem>Sanskrit\u003C\u002Fem>) dùng trong các văn bản nghi lễ thiêng liêng, ca ngợi thần linh và vương quyền tối cao; và tiếng Chăm cổ dùng để ghi chép các quy định quản lý đất đai, cúng dường đền tháp và các sắc lệnh của hoàng gia. Nguồn tư liệu văn bia phong phú này cung cấp bằng chứng trực tiếp và xác thực nhất về đời sống chính trị, quan hệ dòng tộc và thế giới quan tôn giáo của người Chăm qua các triều đại.\n\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Văn hóa, tôn giáo và nghệ thuật kiến trúc đền tháp\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\nĐời sống tinh thần của cư dân Chămpa là sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng sùng bái thần linh bản địa và các hệ tư tưởng tôn giáo lớn du nhập từ bên ngoài. Trong nhiều thế kỷ, Ấn Độ giáo giữ vai trò quốc giáo, trong đó giáo phái Shaivism tôn sùng thần Shiva dưới biểu tượng Linga - Yoni được xem là biểu trưng tối cao của vương quyền thiêng liêng. Bên cạnh đó, Phật giáo Đại thừa phát triển rực rỡ vào thế kỷ IX với việc xây dựng tu viện Đồng Dương đồ sộ dưới triều vua Indravarman II.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nTừ thế kỷ X trở đi, cùng với sự hiện diện của các mạng lưới thương nhân hàng hải Trung Đông, Hồi giáo từng bước thâm nhập vào cộng đồng Chămpa. Công trình nghiên cứu văn bia và sử liệu hải hành năm 1979 của Pierre-Yves Manguin đã chứng minh Hồi giáo du nhập vào Chămpa từ rất sớm, ít nhất từ thế kỷ X qua các văn bia tiếng Ả Rập tại Phan Rang. Trải qua các thế kỷ sau đó, tiến trình bản địa hóa sâu sắc đã từng bước hình thành nên cộng đồng Chăm Bani độc đáo với sự dung hợp nhuần nhuyễn giữa luật tục mẫu hệ truyền thống và giáo lý Hồi giáo.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nDi sản kiến trúc đền tháp Chămpa (thường gọi là Tháp Chăm) xây dựng bằng kỹ thuật mài chập gạch nung không lộ mạch vữa kết hợp với các mảng phù điêu chạm khắc đá sa thạch tinh mỹ là đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình Đông Nam Á. Các phong cách kiến trúc tiêu biểu trải dài từ phong cách cổ Mỹ Sơn E1 thanh thoát, phong cách Hòa Lai trang nghiêm, phong cách Đồng Dương uy dũng cho đến phong cách Bình Định bề thế đã để lại quần thể di sản vô giá cho nhân loại.\n\u003C\u002Fp>\n\n\u003Ch2>Di sản lịch sử và văn hóa Chăm đương đại\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\nTrải qua nhiều biến thiên lịch sử và các cuộc xung đột địa chính trị khu vực kéo dài từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX, không gian lãnh thổ chính trị Chămpa từng bước sáp nhập vào lãnh thổ quốc gia Việt Nam thống nhất. Dù thể chế nhà nước cổ đại đã khép lại, di sản văn hóa Chămpa vẫn tiếp tục trường tồn sống động trong lòng khối đại đoàn kết dân tộc Việt Nam.\n\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\nCộng đồng người Chăm ngày nay vẫn gìn giữ nguyên vẹn bản sắc văn hóa phong phú qua hệ thống lễ hội truyền thống Katé và Ramuwan, phong tục tập quán mẫu hệ, nghệ thuật dân ca vũ nhạc cung đình và các làng nghề thủ công cổ truyền như gốm Bàu Trúc và dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp. Năm 2022, nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, khẳng định giá trị nhân văn và sức sống bền bỉ của nền văn minh cổ đại trên vùng đất duyên hải miền Trung.\n\u003C\u002Fp>\n","Champa \u002F Kingdom of Champa",[19,20,21],"Chiêm Thành","Lâm Ấp","vương quốc Chăm","Chămpa là vương quốc cổ đại từng tồn tại trên dải duyên hải miền Trung Việt Nam từ khoảng thế kỷ II đến đầu thế kỷ XIX, đặc trưng bởi cơ cấu chính trị liên minh đa trung tâm mandala và nền kinh tế - văn hóa biển Nam Đảo tiếp thu văn minh Ấn Độ.","HUMANITIES",[25,32,39],{"citationText":26,"title":27,"authors":28,"source":29,"year":30,"doi":31,"url":10},"Tana, L. (2006). A View from the Sea: Perspectives on the Northern and Central Vietnamese Coast. Journal of Southeast Asian Studies, 37(1), 83-102.","A View from the Sea: Perspectives on the Northern and Central Vietnamese Coast","Li Tana","Journal of Southeast Asian Studies",2006,"10.1017\u002Fs0022463405000433",{"citationText":33,"title":34,"authors":35,"source":36,"year":37,"doi":38,"url":10},"Đỗ, T. G., Suzuki, T., Nguyễn, V. Q., & Yamagata, M. (2017). Champa Citadels: An Archaeological and Historical Study. Asian Review of World Histories, 5(2), 1-32.","Champa Citadels: An Archaeological and Historical Study","Trường Giang Đỗ, Tomomi Suzuki, Văn Quảng Nguyễn, Mariko Yamagata","Asian Review of World Histories",2017,"10.1163\u002F22879811-12340006",{"citationText":40,"title":41,"authors":42,"source":43,"year":44,"doi":45,"url":10},"Manguin, P.-Y. (1979). Études cam. II. L'introduction de l'Islam au Campa. Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient, 66, 255-287.","Études cam. II. L'introduction de l'Islam au Campa","Pierre-Yves Manguin","Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient",1979,"10.3406\u002Fbefeo.1979.4016",[47,50,53],{"question":48,"answer":49},"Mô hình mandala định hình cấu trúc chính trị của Chămpa như thế nào?","Chămpa không vận hành theo thể chế tập quyền phương Đông mà là một liên minh lỏng lẻo các tiểu quốc tự trị dọc các lưu vực sông duyên hải, gắn kết với nhau qua quan hệ hôn nhân, tôn giáo và sự thừa nhận quyền uy tối cao của trung tâm chính trị lớn nhất.",{"question":51,"answer":52},"Vị thế địa lý duyên hải đóng vai trò gì đối với nền kinh tế Chămpa?","Bờ biển dài với các vũng vịnh kín gió nằm trên trục hải hành Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đã thúc đẩy Chămpa phát triển nền kinh tế biển thịnh vượng, kết nối xuất khẩu lâm thổ sản quý ở thượng nguồn với mạng lưới mậu dịch quốc tế rộng lớn.",{"question":54,"answer":55},"Tiến trình tiếp biến tôn giáo ở Chămpa diễn ra qua các giai đoạn nào?","Khởi đầu từ tín ngưỡng bản địa sùng bái thần linh tự nhiên, Chămpa tiếp thu sâu sắc Ấn Độ giáo và Phật giáo Đại thừa làm hệ tư tưởng bảo trợ vương quyền, sau đó từng bước dung hợp Hồi giáo từ thế kỷ X hình thành nên bản sắc văn hóa Chăm đặc sắc.",{"id":57,"researcherId":10,"name":58,"imageUrl":59},1,"Nguyễn Ngọc Sơn","https:\u002F\u002Flh3.googleusercontent.com\u002Fa\u002FACg8ocLGfGsF1nYQqYK5BasTLhNu1dBrBXg2fcEgBNPXJ0p2gqLQnO7i=s96-c",{"id":61,"researcherId":10,"name":62,"imageUrl":63},2681,"Cuong Ta","https:\u002F\u002Flh3.googleusercontent.com\u002Fa\u002FACg8ocKFuWh0ZD601Hp0_V_2xAK3kIOs20Kyv3V5ZLBo6fwfjyymJYzE=s96-c",[13],false,"PUBLISHED","2025-11-10T04:02:38.022+00:00","2026-10-23T12:12:56.747+00:00","2025-11-10T07:01:15.902+00:00",180,[72,81,86,91,96,101,106,111,117,122],{"id":73,"title":74,"term":73,"englishTitle":75,"definition":76,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"tục ngữ","Tục ngữ là gì? Các nghiên cứu khoa học về Tục ngữ","proverb","Tục ngữ là thể loại sáng tác dân gian ngắn gọn, có vần điệu hoặc kết cấu đối xứng, đúc kết kinh nghiệm thực tiễn về tự nhiên, lao động sản xuất, đời sống xã hội và triết lý ứng xử của cộng đồng.","humanities","Nhân văn và nghệ thuật","#9333EA","book-open",{"id":82,"title":83,"term":82,"englishTitle":84,"definition":85,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"tri thức khoa học","Tri thức khoa học là gì? Các nghiên cứu khoa học về Tri thức khoa học","Scientific knowledge","Tri thức khoa học là hệ thống hiểu biết có căn cứ thực nghiệm và logic vững chắc về các quy luật khách quan của tự nhiên, xã hội và tư duy, được xây dựng và kiểm chứng thông qua phương pháp khoa học chuẩn mực.",{"id":87,"title":88,"term":87,"englishTitle":89,"definition":90,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"eo biển đài loan","Eo biển đài loan là gì? Một số thông tin về Eo biển này","Taiwan Strait","Eo biển Đài Loan (Taiwan Strait \u002F Formosa Strait) là eo biển quốc tế hẹp dài ngăn cách giữa tỉnh Phúc Kiến thuộc bờ biển đông nam Trung Quốc đại lục và đảo Đài Loan, kết nối Biển Đông ở phía nam với Biển Hoa Đông ở phía bắc.",{"id":92,"title":93,"term":92,"englishTitle":94,"definition":95,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"hoạt động văn hóa","Hoạt động văn hóa là gì? Các công bố khoa học về Hoạt động văn hóa","cultural activity","Hoạt động văn hóa (Cultural Activity) là tổng thể các hành vi, sự kiện và sinh hoạt sáng tạo, biểu đạt, lưu truyền và thụ hưởng các giá trị vật chất và tinh thần của con người trong một cộng đồng hoặc xã hội.",{"id":97,"title":98,"term":97,"englishTitle":99,"definition":100,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"kho ngữ liệu","Kho ngữ liệu: Khái niệm, nguyên lý và ứng dụng","Corpus (Linguistic corpus)","Kho ngữ liệu là một thuật ngữ và phạm trù học thuật then chốt trong lĩnh vực humanities, phản ánh các nguyên lý, cơ chế và phương pháp luận chuyên sâu đã được chuẩn hóa trong nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn.",{"id":102,"title":103,"term":102,"englishTitle":104,"definition":105,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"giải thích nguyên nhân","Giải thích nguyên nhân là gì? Bản chất và các mô hình","causal explanation","Giải thích nguyên nhân là một dạng giải thích khoa học và triết học nhằm làm sáng tỏ một hiện tượng, sự kiện hoặc quy luật thông qua việc xác định các yếu tố, điều kiện hoặc cơ chế nhân quả tạo ra nó.",{"id":107,"title":108,"term":107,"englishTitle":109,"definition":110,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"ẩn dụ định hướng","Ẩn dụ định hướng là gì? Bản chất, phân loại và ví dụ","orientational metaphor","Ẩn dụ định hướng là loại ẩn dụ ý niệm tổ chức toàn bộ hệ thống các khái niệm trừu tượng dựa trên các định hướng không gian xuất phát từ trải nghiệm cơ thể vật lý như trên dưới, trước sau.",{"id":112,"title":113,"term":114,"englishTitle":115,"definition":116,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"danh dự của con người","Danh dự của con người là gì? Triết học, đạo đức học và pháp lý","Danh dự của con người","human honor","Danh dự của con người là giá trị đạo đức và xã hội phản ánh sự tự đánh giá của cá nhân về nhân cách của mình và sự công nhận, tôn trọng từ cộng đồng xã hội đối với phẩm hạnh và lối sống của cá nhân đó.",{"id":118,"title":119,"term":118,"englishTitle":120,"definition":121,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"nho giáo","Nho giáo là gì? Các công bố khoa học về Nho giáo","Confucianism","Nho giáo (Confucianism) là hệ thống triết học, luân lý và chính trị do Khổng Tử sáng lập thời Xuân Thu tại Trung Quốc, lấy nhân nghĩa, lễ trị và tu thân làm nền tảng quản trị xã hội và rèn luyện đạo đức con người.",{"id":123,"title":124,"term":123,"englishTitle":125,"definition":126,"discipline":23,"disciplineCode":77,"disciplineLabel":78,"disciplineColor":79,"disciplineIcon":80},"bằng chứng","Bằng chứng là gì? Phân loại, giá trị chứng minh trong khoa học và pháp luật","evidence","Bằng chứng là thông tin, dữ liệu hoặc hiện vật khách quan được dùng để xác minh tính đúng đắn của giả thuyết khoa học hoặc phục vụ phán quyết tư pháp."]